Gdy byłam nastolatką, dostałam edycję „Niesamowitego dworu” Zbigniewa Nienackiego, wydaną w Łodzi w 1971 roku, z charakterystycznym słońcem opasanym zodiakiem na okładce oraz frazą „Stówą, panie kustosz!”, związaną z samochodowym pościgiem na wiejskich drogach centralnej Polski. Wtedy przeczytana książka zapoczątkowała moją całkiem długą przygodę z całą kolekcją „Panów Samochodzików”, do dziś zresztą odczuwam spory sentyment, gdy myślę o tych nastoletnich lekturach. Dlatego z wielkim zaciekawieniem przyjęłam wiadomość o ukazaniu się kolejnego tomu Wydawnictwa Naukowego Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Po publikacji książek zbiorowych na temat serialu „Czterej pancerni i pies” (Toruń 2022), serii komiksów o Tytusie, Romku i A’Tomku (Toruń 2024) oraz telewizyjnym cyklu „Stawka większa niż życie” (Toruń 2024) redaktorzy, Marcin Hlebionek i Rafał Moczkodan, wzięli na warsztat powieści dla młodzieży, tzw. „Samochodziki”. Książka stanowi efekt konferencji z cyklu „Wokół fenomenu kulturowego”, która, zgodnie z informacjami ze wstępu do tomu, odbyła się w październiku 2023 roku w Muzeum Zamkowym w Malborku. Wygłoszone teksty złożyły się na obszerną, liczącą ponad pięćset stron, publikację „Pan Samochodzik i…”. By domknąć temat serii wydawniczej i problemów analizowanych w jej ramach, warto jeszcze nadmienić, iż w roku 2025 ukazał się także tom poświęcony komiksom Janusza Christy („W świecie komiksów Janusza Christy”), a w bieżącym – zbiór studiów na temat Ziem Odzyskanych („(Nie)oczywiste »Ziemie Odzyskane«). Każda z wymienionych książek ma charakter monografii zbiorowej, co cieszy mnie szczególnie w czasach niechętnych tej formie upubliczniania dokonań naukowych. Wydawca zadbał o jednolitą szatę graficzną kolejnych tomów, odróżniając je jedynie za pomocą koloru, co pozwala od razu zauważyć zamysł stojący za serią, związaną z wybranymi fenomenami kultury popularnej okresu PRL-u.

Tom „Pan Samochodzik i…” składa się z dwudziestu jeden na ogół obszernych artykułów, niektóre z nich zostały wzbogacone o materiał ikonograficzny, więc lektura rzeczywiście daje sporo przyjemności. Można nazwać ją nawet przygodową w kontekście różnych interpretacyjnych modalności, w ramach których sytuowany jest cykl powieści o posiadaczu tajemniczego, brzydkiego, ale szybkiego pojazdu. To w sumie, jeśli użyć karcianej nomenklatury, „oczko” interpretacji. Teksty składające się na tom tylko częściowo zostały ułożone w taki sposób, by ujawniały się ich tematyczne czy metodologiczne powinowactwa, czasem ich kolejność jest zastanawiająco mało czytelna. Logika podpowiadałaby grupowanie artykułów sytuujących się przy jakimś temacie czy jakiejś metodzie obok siebie, podczas gdy budowa książki przypomina zbiór różnych głosów, raczej bez wyraźnego pomysłu na ich harmonizowanie. Na pewno lekturę całości ułatwiłyby śródtytuły i podział na mniejsze części, brakuje mi też podsumowań takich jak indeks czy sylwetki autorów, niezbędnych w tak obszernej i monograficznie pomyślanej całości.

Dlatego, przeglądając tę publikację, spróbuję jakoś roboczo i zgodnie z własną intuicją posegregować teksty, by pokazać walory omawianej monografii, ujawniającej, jak się okazało, niesłabnącą atrakcyjność cyklu Nienackiego dla interpretatorów, sięgających po bardzo różne narzędzia, podejścia i perspektywy badawcze.

Tom rozpoczyna się od artykułów usytuowanych w polu z dzisiejszej perspektywy najtrudniejszych zarzutów stawianych autorowi oraz głównemu bohaterowi powieści młodzieżowych, czyli przynależności do PZPR, ORMO oraz bycia kontaktem operacyjnym SB. Wokół tych tematów krążą dwa pierwsze teksty w książce autorstwa Radosława Siomy („Czy Pan Samochodzik pracował w Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego? O »Worku Judaszów« Zbigniewa Nienackiego”) oraz Tomasza Leszkowicza („Tomasz Ormowiec. Propaganda i polityka PRL w powieści młodzieżowej”), oba drobiazgowo wykorzystujące konteksty historyczne oraz utwory Nienackiego spoza cyklu o Panu Samochodziku do zrozumienia specyfiki prozy pisanej przez tego autora. Czytelnicy lub czytelniczki od razu uprzedzeni z powodów swoich politycznych preferencji mogą się jednak uspokoić, gdyż w przywołanych artykułach zaakcentowana została spójność pisarskiego projektu Nienackiego oraz jego specyficzny, choć nienachalny dydaktyzm osadzony w realiach Polski Ludowej.

Ten nurt czytania Nienackiego kontynuuje w tomie Marcin Hlebionek („»Księga Strachów« – próba analizy źródłoznawczej”), który potraktował powieść „Księga strachów” jako możliwe źródło historyczne, dowodząc jego niewielkiej wartości z punktu widzenia wiedzy o wydarzeniach z lat 60. XX wieku, ale jednocześnie zauważył potrzebę namysłu nad rolą twórczości dla młodzieży w zakresie polityki historycznej. To ciekawa perspektywa relektury coraz bardziej starzejących się powieści z historią w tle jako jedną z głównych bohaterek. Obok można by ustawić artykuł Jarosława Kłaczkowa, który w tekście „Autochtoniczni mieszkańcy Mazur w świetle »Pana Samochodzika…« i innej wybranej literatury popularnej czasów PRL” przyjrzał się temu, jak w powieściach mówi się o Warmii i Mazurach, o skomplikowanej historii tych ziem. Docenił popularyzatorski zapał Nienackiego, by edukować na temat odmienności wyznaniowej czy innej mentalności mieszkańców dawnych Prus Wschodnich (zob. s. 286). Również teksty o łacinie, dodającej kryminalnym historiom magii i tajemniczości (Barbara Milewska-Waźbińska: „Pan Samochodzik i tajemniczy język. O roli łaciny w powieściach Zbigniewa Nienackiego”), oraz frapujących zagadkowych inskrypcjach, wymagających specjalistycznej wiedzy dla ich rozumienia (Paweł Madejski: „Pan Samochodzik i inskrypcje”), sytuowałyby się w tym polu badawczym. Stawkę historycznie zorientowaną domyka frapująca próba relektury ostatniej, najniżej ocenianej przez krytyków powieści z serii, czyli „Pan Samochodzik i człowiek z UFO” (1985). Autor artykułu, Marcin Lisiecki, w tekście „Ralf Dawson – przybysz z przyszłości czy oszust? Pan Samochodzik w kontekście dyskursu prawdziwościowego i manipulacji” poddał analizie techniki manipulacyjne stosowane przez Ralfa Dawsona przy założeniu, że był on agentem kolumbijskiej policji, oraz usytuował powieść Nienackiego w kontekście książek i filmów zawierających odniesienia do tematyki kontaktów z cywilizacjami pozaziemskimi. Tym samym zaproponował wyjście z impasu interpretacyjnego, w jakim tkwiła ta najmniej chyba kochana część cyklu.

Kolejny blok interpretacyjnych wglądów wiąże się z ujęciami literaturoznawczymi oraz kulturoznawczymi (narratologia, genologia, teoria kultury, ujęcie tematyczne). Katarzyna Prajzner („Na jakim silniku jeździ Pan Samochodzik? O seryjności i strukturach narracyjnych w cyklu powieściowym Zbigniewa Nienackiego?”) w bardzo atrakcyjny sposób ujawniła szereg zależności między „Samochodzikami” Nienackiego a uniwersum Jamesa Bonda autorstwa Iana Fleminga, pokazując za pomocą konceptu „silnika narracyjnego” mechanikę tego samego, ale jednak trochę ideologicznie inaczej skonstruowanego powieściowego świata. Z kolei Elżbieta Kruszyńska („Być jak Sherlock Holmes – Nienacki kontra Bahdaj”) porównała „Wyspę złoczyńców” (1964) Nienackiego z powieścią „Wakacje z duchami” (1962) Bahdaja, by pytać o założonego odbiorcę „Samochodzików” oraz perspektywy rozwoju kryminalnych młodzieżówek. Krzysztof Abriszewski („Pan Samochodzik: fantazje o nowoczesnej przygodzie”) przekonująco usytuował cykl powieści Nienackiego w ramach wciąż słabo opisanego nowoczesnego projektu drugiego świata, z jego obietnicami (technooptymizm, scjentyzm), pomysłami na przyszłość oraz koncepcją przygody (zwyczajna przygoda). Blisko tematycznie sytuuje się tekst Piotra Bojki („»Wiedza i umiejętność posługiwania się nią« – nauka i naukowcy w cyklu powieściowym Zbigniewa Nienackiego o przygodach Pana Samochodzika”), który w przeglądowy sposób zajął się przedstawieniami nauki i naukowców w kolejnych tomach cyklu oraz ekranizacjach filmowych i telewizyjnych, koncentrując się na intelektualnym charakterze powieściowych przygód.

Trzeci segment książki związałabym z powracającymi w powieściach oraz ich interpretacjach motywami ekologicznymi oraz frapującą kwestią kobiecą, którą można by usytuować w tym polu choćby z racji anachroniczności postaw bohatera-detektywa. Dariusz Brzostek („Pan Samochodzik i pejzaż dźwiękowy. Zbigniewa Nienackiego pedagogika ekologii akustycznej”) skupił się na ekologicznym wymiarze mazurskich części cyklu powieściowego, propagujących redukcję hałasu i ochronę naturalnego pejzażu dźwiękowego wielkich jezior, co wynikało najpewniej z przeprowadzki pisarza do Jerzwałdu i zamieszkania nad odnogą Jezioraka. Z kolei Justyna-Szlachta Ignatowicz w artykule „Przyroda/natura w powieściach Zbigniewa Nienackiego (na wybranych przykładach)” ciekawie pokazała aktywizm ekologiczny Pana Tomasza, zaskakujący w kontekście nowoczesnego rysu peerelowskiej epoki, która z naturą walczyła i ją sobie podporządkowywała. W tomie znalazł się też jeden artykuł „Pan Samochodzik – patron seksistowskich dziadersów?” podejmujący temat stosunku detektywa-amatora do kobiet, akcentujący jego seksizm i mizoginię. Na ten temat pisały już badaczki (zob. Piekara 2023; Zabawa 2023), odnotowali go także badacze tego pisarstwa (zob. Łopuszański 2009; Molenda 2023). Autorka artykułu, Izabela Desperak, dowiodła anachroniczności poglądów głównego protagonisty cyklu historycznych kryminałów. Pozwoliła sobie nawet na porównanie ich do treści współczesnej manosfery oraz na analogię z subkulturą inceli (zob. s. 78), co wydaje mi się atrakcyjne retorycznie, ale ciut zaskakujące, ponieważ uniwersum tych książek należałoby raczej osadzać w realiach mocno patriarchalnego, choć naskórkowo równościowego PRl-u, niż w prosty sposób poddawać krytycznej lekturze z wykorzystaniem dzisiejszych kategorii kulturowych. Na pewno książki Nienackiego silnie zestarzały się właśnie w związku z tematem relacji męsko-damskich, opowiedzianych w sposób dziś już tak archaiczny, że nieomal karykaturalny. Ich lektura pozwala na pewno uzmysłowić sobie wielkość zmiany kulturowej, jaka zaszła w tej przestrzeni. Dlatego w nowej ekranizacji tomu „Pan Samochodzik i templariusze” (Netflix 2023) mizoginistyczne wątki zastąpione zostały przez akcenty równościowe, na co badaczka także zwróciła uwagę.

W tak obszernym tomie nie mogło zabraknąć artykułu zbierającego głosy krytyczne na temat samochodzikowej serii. Studiami nad recepcją zajął się drobiazgowo Rafał Moczkodan („»Majster nad majstry«, czyli recepcja krytyczna powieści Zbigniewa Nienackiego z serii »Pan Samochodzik i…«”), skrupulatnie referując głosy krytyczne towarzyszące twórczości Nienackiego od jego debiutu („Uroczysko”, 1957) aż po ostatni tom serii o Panu Samochodziku i pokazując nie tylko kłopoty z klasyfikacją gatunkową powieści tego autora oraz ich założonym odbiorcą, ale też ewolucję języka krytycznoliterackiego, towarzyszącego cyklowi. Podobną koniecznością był także głos filmoznawczyni, Agnieszki Polanowskiej, która wnikliwie prześledziła dzieje filmowej wersji „Wyspy złoczyńców” oraz relacji książka versus adaptacja, co pozwoliło jej postawić tezę o istotności praktyki scenopisarskiej Nienackiego dla rozwoju konstrukcji kolejnych powieści z serii o Panu Samochodziku (zob. s. 236). Wgląd w recepcję, relację tekstu i obrazu dopełnia wycieczka na teren translatologii (Katarzyna Dembska: „Kilka uwag o przekładzie Zbigniewa Nienackiego »Pan Samochodzik i templariusze« na język czeski”), dzięki której różne rozwiązania tłumaczeniowe (redukcja, kompensacja, kompresja, potocyzacja) pokazują proces upraszczania wyjściowego tekstu, by zminimalizować wysiłek założonego młodzieżowego odbiorcy, po drodze jednak gubiąc lokalne odniesienia i topograficzne szczegóły.

Ostatni segment książki stanowią cztery teksty związane z różnymi zjawiskami okresu PRl-u, stanowiącymi istotny komponent tematyczny serii o Panu Samochodziku lub tylko jej części. W zasadzie wszystkie charakteryzują się drobiazgowo zrekonstruowanym kontekstem historycznym, w mniejszym lub większym stopniu odniesionym do powieści albo ich ekranizacji. Tekst Joanny Nowosielskiej-Sobel – „Kemping i biwak jako »kultowe« formy spędzania czasu wolnego w okresie PRL w filmowej wizualizacji serialu telewizyjnego »Samochodzik i templariusze«” – stanowi próbę opowieści o realiach pól biwakowo-kempingowych okresu Polski Ludowej. Autorka koncentruje się silnie na opozycji między ekipą pana Tomasza a Duńczykami, Petersenami, akcentując wyższy status materialny tych drugich oraz cywilizacyjne nowinki niedostępne mieszkańcom kraju nad Wisłą (przyczepa kempingowa, kompaktowe meble, aparat fotograficzny, magnetofon szpulowy itd.). Tekst Bartosza Gondka, „Samochodowe uniwersum Pana Samochodzika na tle motoryzacyjnej rzeczywistości PRL końca lat 50. i 60. XX wieku”, traktuje o największym atucie (a zarazem gadżecie) pana Tomasza, czyli tajemniczym wehikule-amfibii, którego pomysł, konstrukcja i możliwości odniesione zostały do stanu przemysłu samochodowego epoki. Dopełnieniem tego artykułu jest następny („Lekki pojazd terenowy – technika wojskowa w służbie polskiej kinematografii” Andrzeja Wojciecha Felińskiego), którego bohater, stworzony na potrzeby wojska wodno-lądowy samochód wielozadaniowy, zagrał w dwóch filmach o Panu Samochodziku, dowodząc swojej wytrzymałości oraz niezawodności. I wreszcie domykający ten wątek w tomie artykuł Arkadiusza Adamczuka „Jak mogła wyglądać Krasula, czyli żeglarski świat Pana Samochodzika”, w którym poddane analizie zostały wątki żeglarskie rozsiane w kilku powieściach z cyklu, ale też wynikające z przeprowadzki Nienackiego na Mazury i uzyskania przez niego patentu sternika jachtowego.

Dwadzieścia jeden tekstów ułożyło się we frapującą i wielotematyczną całość. I choć kolejne autorki i autorzy raz po raz przyznawali, że cykl mocno się zestarzał, że bywa anachroniczny, że zawiera historyczne nieścisłości, to liczba prelegentów i prelegentek, a zarazem tekstów naukowych na jego temat dowodzi jednak chyba siły tych powieści, zapraszających kiedyś całkiem skutecznie kolejne pokolenia nastolatków do czytania.

LITERATURA:

Łopuszański P.: „Pan Samochodzik i jego autor. O książkach Zbigniewa Nienackiego dla młodzieży”. Warszawa 2009.

Molenda J.: „Nienacki. Skandalista od Pana Samochodzika”. Warszawa 2023.

Piekara M.: „Mizoginia postępowa. Pan Samochodzik poucza dziewczęta”. „Prace Literaturoznawcze” 2023, t. 11.

Zabawa K.: „»…ładnej dziewczynie łatwo się wybacza brak rozsądku« – postaci kobiece w serii o Panu Samochodziku”. „Prace Literaturoznawcze” 2023, t. 11.

„Pan Samochodzik i…”. Red. Marcin Hlebionek i Rafał Moczkodan. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Toruń 2025 [seria: Wokół Fenomenu Kulturowego].