Kolejny tom, jaki wszedł w skład serii Humanistyka Środowiskowa, wydawanej przez gdańską oficynę słowo/obraz terytoria, ma wybuchowy potencjał. W przekładzie Anny Dzierzgowskiej, znanej za sprawą tłumaczenia prac Susan Faludi, Rebeki Solnit, Roxane Gay, Audre Lorde, Kim Ghattas, ale też ostatnio Ernesta Hemingwaya, z posłowiem lewicowego publicysty Przemysława Wielgosza, ukazał się znany i budzący kontrowersje esej Andreasa Malma „Zagłada Palestyny jest zagładą Ziemi”, wydany po raz pierwszy w 2025 roku przez Verso Books w serii The Verso Palestine Pamphlets. Warto od razu zatrzymać się przy tej serii, powstałej w reakcji na sytuację w Strefie Gazy i składającej się z krótkich, zaangażowanych politycznie tekstów, których autorzy próbują odpowiedzieć na trudne pytania związane z konfliktem na Bliskim Wschodzie.Dlaczego Zachód nie powtrzymał ludobójstwa w Strefie Gazy? Czy ten brak skutecznej reakcji ma zaplecze imperialne? Jak połączyć ze sobą sytuację Palestyny i kryzys klimatyczny? Jak kształtował się palestyński ruch oporu? Te oraz inne kwestie stanowią ideowe zaplecze dla opublikowanych już trzech tekstów, autorstwa Andreasa Malma („The Destruction of Palestine Is the Destruction of the Earth”),  Didiera Fassina („Moral Abdication. How the World Failed to Stop the Destruction of Gaza”; wydanie polskie: „Moralna abdykacja. Dlaczego świat nie powstrzymał zagłady Strefy Gazy?”), Adama Heniaha, Roberta Knoxa i Rafeefy Ziadah („Resisting Erasure. Capital, Imperialism and Race in Palestine”). Wszystkie wymienione broszurowo wydane książki ukazały się w ciągu roku 2025, natomiast publikacja Rashida Khalidi i Tariqa Ali („The Neck and the Sword. Palestine’s Unfinished Struggle”) zapowiadana jest na październik bieżącego roku.

Przywołana seria ma wyraźnie interwencyjny charakter, stanowi tekstową odpowiedź na tragiczną sytuację humanitarną w Palestynie oraz politykę Stanów Zjednoczonych i pozostałych sojuszników Izraela. Esej Malma, otwierający stawkę, to, jak informuje we wprowadzeniu do książki sam autor – zapis wykładu wygłoszonego 2 sierpnia 2024 roku na Uniwersytecie Amerykańskim w Bejrucie (zob. s. 7). Malm jest wykładowcą na Uniwersytecie w Lund, związanym tam z katedrą geografii człowieka. Istotny dla recenzowanego wykładu kontekst stanowi praca doktorska tego badacza, obroniona w 2014 roku, której książkowa wersja ukazała się dwa lata później w przywoływanym już wcześniej wydawnictwie Verso Books jako „Fossil Capital. The Rise of Steam Power and the Roots of Global Warming”. W tej brawurowo napisanej, przenikliwej interpretacji wycinka historii ludzkości, na potrzeby której Malm przebadał brytyjski przemysł bawełniany lat 1825-1848, związane ze sobą zostały kwestie wyzysku robotników oraz typu energii, wykorzystywanej w przemyśle. Autor dowodził, iż silniki parowe na węgiel zastąpiły młyny wodne nie dlatego, że były tańsze czy wydajniejsze, ale ze względu na możliwość większej kontroli nad siłą roboczą. Młyny wymagały usytuowania fabryk w pobliżu rzek, były uzależnione od poziomu wody i jej mocy, natomiast silniki na węgiel można było umieścić w dowolnym miejscu, jednocześnie wymuszając na pracownikach intensyfikację pracy. Tytułowy „kapitał kopalny” stanowił według tego badacza podstawowe źródło dzisiejszego kryzysu, napędzające ocieplenie klimatu. Katastrofa klimatyczna wymagałaby więc, by zatrzymać wydobycie i spalanie kopalin, których pozyskiwanie generuje wąskiej grupie ludzi niewyobrażalne zyski, a pozostałym – zniszczenia środowiska oraz egzystencję w warunkach zagrażających zdrowiu, a nawet życiu.

Drugim istotnym kontekstem dla recenzowanej wypowiedzi Malma na temat sytuacji w Palestynie jest manifest tego autora, opublikowany w styczniu 2021 (ponownie Verso Books) pod znamiennym tytułem „How to Blow up a Pipeline”, w którym rozczarowany nieskutecznością pokojowych działań (ulicznych protestów, demonstracji, konferencji) wzywał aktywistów ekologicznych do zaostrzenia stosowanych taktyk, czego symbolem staje się tytułowa formuła „wysadzania rurociągu w powietrze”. Malm dowodził, iż obalanie dyktatur, walka o prawa kobiet oraz mniejszości seksualnych, odwrót od polityki segregacji i dyskryminacji rasowej nie obyły się bez ofiar oraz aktów przemocy. Obecna sytuacja świata zmierzającego ku zagładzie różnych form życia jest według niego wystarczającym argumentem za zastosowaniem bardziej radykalnych środków. Książka stała się światowym bestsellerem, a jej popularność wzmocniła ekranizacja z roku 2022, w reżyserii Daniela Goldhabera. Powstały eko-thriller opowiada historię ośmiu młodych osób, które wskutek bardzo różnych motywacji decydują się na dokonanie sabotażu poprzez wysadzenie fragmentów rurociągu w Teksasie. Jedna z bohaterek tej produkcji wypowiada symptomatyczne kwestie: „Działajmy poza systemem. Zaatakujmy to, co nas zabija. Potrzeba radykalnych działań”.

Te zdania wypowiedziane z wielkiego ekranu mogłyby się stać także dewizą książki niedawno wydanej przez słowo/obraz terytoria. Tytułowa celowo hiperboliczna formuła „Zagłada Palestyny jest zagładą Ziemi” to szyld, pod którym znajdziemy tekst łączący w sobie przekonanie o silnej zależności potencjału militarnego zachodnich mocarstw od paliw kopalnych, czego efektem jest narastający kryzys ekologiczny, objawiający się zaburzeniami klimatu (wzrost temperatur, narastające ekstremalne zjawiska pogodowe, pustynnienie dużych obszarów Ziemi). Malm we wprowadzeniu do książki napisał: „W niniejszym tekście staram się potraktować Palestynę jako mikrokosmos szerszych procesów, biorąc za punkt wyjścia historyczny moment w 1840 roku, który moim zdaniem ma znaczenie szczególne” (s. 10). I rzeczywiście w dalszym wywodzie tak robi. Co takiego stało się w 1840 roku? Zgodnie z perspektywą interpretacyjną Malma to rok stanowiący zwrot dla Bliskiego Wschodu oraz globalnego klimatu. Wtedy po raz pierwszy Imperium Brytyjskie skorzystało z parowców w trakcie oblężenia twierdzy Akka. Celem Brytyjczyków było rozprawienie się z rosnącą w siłę gospodarką Egiptu. Malm w swej argumentacji skoncentrował się, co oczywiste ze względu na prowadzone przez niego badania, na przemyśle bawełnianym, akcentując, iż polityka gospodarcza Muhhamada Alego (wicekróla Egiptu) doprowadziła do budowy własnych fabryk bawełny, które mogły pod względem wielkości produkcji konkurować z Europą i Stanami Zjednoczonymi. Wsparta mechanizmem ceł i skutecznej promocji egipska bawełna skutecznie wypierała tę brytyjską, której w latach 30. XIX wieku Anglia wytwarzała tak wiele, że potrzebowała nowych rynków jej sprzedaży. Tak wygląda w dużym uproszczeniu zaplecze konfliktu, w trakcie którego niezdobyta przez Napoleona w 1799 roku Akka została zniszczona i przejęta przez posiadaczy floty opartej na węglu („By zrównać Akkę z ziemią, spalono praktycznie cały zapas węgla” [s. 31]).

Militarne wykorzystanie statków z silnikami, czerpiącymi energię z paliw kopalnych, niezależnych od pływów, morskich prądów oraz pogody, łączy się w czasie oraz argumentacji Malma z początkami projektu syjonistycznego („W 1840 roku Imperium Brytyjskie po raz pierwszy zaproponowało skolonizowanie jej przez Żydów” [s. 37]), który wyrażał się w kolonialnym języku cywilizacyjnej misji, zagospodarowania kraju leżącego odłogiem oraz wyczytanej z Biblii eschatologii. Imperialna geneza syjonizmu nie brała oczywiście pod uwagę realnych Żydów, którzy do tych pomysłów odnosili się w drugiej połowie XIX wieku z dużym dystansem (zob. s. 47). Czas jednak zmienił osadniczo-kolonialny projekt w regularny konflikt zbrojny, w tle którego sączy się ropa, połączony z ludobójstwem oraz ogromnymi zniszczeniami: „W Gazie, niszczonej od dziesięcioleci, zagłada osiągnęła dziś apokaliptyczną skalę: ludzie, którzy nie zginęli od bomb, żyją na spustoszonej ziemi, pozbawieni wody zdatnej do picia, pośród niewypałów, nieoczyszczonych ścieków, przepełnionych wysypisk, skażonej gleby, toksycznych odpadów, sadów i pól obróconych w pył, na tym skrajnie zanieczyszczonym skrawku ziemi, na którym ludzkie życie stało się na dłuższą metę niemożliwe. Ekobójstwo miesza się tu z ludobójstwem w nigdy dotąd niewidziany sposób” (s. 63).

Przywołane frazy z książki Malma przypominają ponure proroctwo, zapowiadające losy świata, w którym mimo regularnie zbierających się pokojowych konferencji i podpisywanych umów międzynarodowych temperatura nieubłaganie rośnie, a „szaleństwo na punkcie paliw kopalnych jedynie się nasila” (s. 10). Dodatkowo przemysł oraz transport obsługujące działania wojenne w Ukrainie czy na Bliskim Wschodzie generują ogromny ślad węglowy, a świat, zamiast zmieniać sposoby pozyskiwania energii, inwestuje w zbrojenia. Rebeliancki charakter argumentacji szwedzkiego badacza, który „doszedł do klimatu przez Palestynę” (s. 73) i od Palestyńczyków nauczył się, czym jest opór, ma uwodzicielską moc. Kiedy jednak pisze „Cały przemysł paliwowy musi zniknąć, kropka” (s. 75), warto zauważyć, że bohaterowie filmu „Jak wysadzić rurociąg?” na miejsce swoich sabotażowych działań dojechali trzema sporymi samochodami, na co od razu zwrócili uwagę skrupulatni widzowie. Prostota radykalnych rozwiązań nie bierze pod uwagę złożoności świata i różnorakich systemów, które go tworzą. Kapitałocen, w którym tkwimy, wymaga chyba jednak bardziej radykalnej przebudowy, zmiany podstaw sposobu zamieszkiwania na Ziemi, przekierowania pragnień z permanentnej, maniakalnej konsumpcji na być może zupełnie podstawowe ‘przeżycie’. Polemizujący z Malmem George Monbiot zauważył, iż nawet gdyby usunąć wszystkie elementy infrastruktury opartej na ropie, gazie i węglu (rafinerie, kopalnie, transport), to i tak zmierzamy ku zagładzie ze względu na sposoby produkowania żywności. Wielgosz, autor posłowia do tekstu Malma, od Palestyńczyków pożycza inną niż radykalizm strategię na trudne czasy. To ṣumūd, czyli niezłomna wytrwałość, a jej symbolami są drzewo oliwne oraz kobieta w ciąży. Ta postawa trwania w oporze wiąże się z kontynuowaniem życia (zamieszkiwaniem, pracą, relacjami) w zrujnowanym świecie, który jest.

LITERATURA:

„Jak wysadzić rurociąg?”. Reż. Daniel Goldhaber. USA 2022.

Malm A: „Fossil Capital. The Rise of Steam Power and the Roots of Global Warming. Verso Books 2018.

Malm A.: „How to Blow up a Pipeline. Verso Books 2021.

Monbiot G.: „Czas wysadzać rurociągi? Ostrożnie z tym ogniem”. Przeł. A. Paszkowska. 12.05.2023. https://krytykapolityczna.pl/swiat/klimat-kapitalizm-eskalacja-przemocy/.

Tuwim J.: „Do prostego człowieka”. W: Tegoż: „Wiersze zebrane. T. 2”. Oprac. A. Kowalczykowa. Warszawa 1971.

Andreas Malm: „Zagłada Palestyny jest zagładą Ziemi”. Przeł. Anna Dzierzgowska. Posłowie Przemysław Wielgosz. Wydawnictwo słowo/obraz terytoria. Gdańsk 2026 [seria: Humanistyka Środowiskowa].

„artPAPIER” objął serię patronatem medialnym.