„Święta Góra” (1973) w reżyserii Alejandra Jodorowskiego to film przepełniony symboliką, obecną niemal w każdym kadrze. Rozbudowany system odniesień religijnych, ezoterycznych i alchemicznych tworzy wielowarstwową strukturę znaczeń, w której poszczególne symbole pełnią funkcję nie tylko estetyczną, lecz także narracyjną i interpretacyjną. Niniejszy artykuł skupi się na analizie wybranych symboli pojawiających się w filmie, ze szczególnym uwzględnieniem ich funkcji w budowaniu znaczeń związanych z duchową transformacją protagonisty.

Na początku filmu, bezpośrednio po przedstawieniu głównego bohatera oraz jego towarzysza, ukazana zostaje karta tarota „the fool” (Głupiec). Jest to pierwsza karta Arkanów Wielkich, oznaczona numerem zero, a jej symbolika wiąże się przede wszystkim z początkiem nowej drogi, potencjałem oraz otwarciem na nieznane. Jodorowsky opisuje ją następująco: „Głupiec przedstawia wiecznego tułacza, który przemierza świat, nie przywiązując się do nikogo i niczego, a także nie posiadając żadnej narodowości. Może to być pielgrzym zmierzający do jakiegoś świętego miejsca” (Jodorowsky, Costa 2025: 125). Umieszczenie tej karty w początkowej sekwencji filmu można odczytać jako zapowiedź późniejszej wędrówki protagonisty ku tytułowej Świętej Górze oraz jako symboliczny punkt wyjścia jego przemiany. W interpretacji Jodorowskiego karta Głupca obejmuje również takie znaczenia, jak długa podróż, szaleństwo, radość życia, wyzwolenie, święty żebrak czy obecność boskiej energii (zob. Jodorowsky, Costa 2025: 125). Wszystkie te aspekty korespondują z przedstawioną w filmie drogą, która jest nie tylko fizyczną podróżą, lecz także inicjacyjnym doświadczeniem prowadzącym do transcendencji.



Symbolika karty zostaje następnie przeniesiona na postać głównego bohatera. W przypominającej stygmat ranę na jego dłoni wbita jest biała róża, co stanowi nawiązanie do ikonografii jednej z najbardziej znanych talii tarota – Rider-Waite-Smith. W tej talii Głupca przedstawiono jako włóczęgę kroczącego nad przepaścią, trzymającego w dłoni białą różę, symbol niewinności.



Śledząc wędrówkę protagonisty, można dostrzec odniesienia do dwóch kolejnych kart tarota. Pierwsza z nich pojawia się w momencie, w którym bohater wspina się po wieży. Jest to nawiązanie do karty z numerem XVI – Wieży. Ikonografia tej karty bazuje na biblijnej Wieży Babel, symbolizując między innymi ludzką pychę, przekonanie o własnej potędze oraz próbę przekroczenia naturalnych ograniczeń. Jednocześnie Wieża oznacza moment gwałtownego przełomu – chaos, destrukcję dotychczasowego porządku i konieczność całkowitej przemiany.

Na szczycie wieży bohater spotyka alchemika, którego rolę odgrywa sam Jodorowsky. Scena ta wprowadza kolejne odniesienia do ikonografii tarota. Kompozycja kadru, oparta na obecności czarnej i białej kolumny, przywodzi na myśl kartę Papieżycy. W tarocie karta ta jest związana z ukrytą wiedzą, intuicją, duchowością oraz poszukiwaniem prawdy znajdującej się poza racjonalnym poznaniem. Zestawienie przeciwstawnych kolorystycznie kolumn można odczytać również jako symbol dualizmu – obecności dwóch uzupełniających się przeciwieństw, takich jak światło i ciemność, materia i duch czy wiedza jawna i tajemna. W tradycji kabalistycznej te dwie kolumny są nawiązaniem do Świątyni Salomona. Pojawiają się także po dwóch stronach Drzewa Życia (widocznego na karcie za kapłanką). Czarna kolumna (Boaz), związana jest z siłą, kobiecością i poznaniem zmysłowym, natomiast biała kolumna (Jachin) jest jej przeciwieństwem – miłosierdziem, męskością i poznaniem duchowym. Tym samym scena spotkania z alchemikiem wprowadza kolejny etap duchowej podróży bohatera, opartej na zdobywaniu wiedzy ezoterycznej i przekraczaniu granic zwykłego doświadczenia.



Jednakże najbardziej wyrazistym ikonograficznym nawiązaniem do tarota jest scena, w której Jodorowsky układa przed protagonistą przedmioty odpowiadające czterem symbolom Mniejszych Arkanów: buławy, miecze, kielichy oraz denary. Towarzyszy temu wypowiedziana przez niego sentencja: „to know, to dare, to will, to keep silence”. To cytat odnoszący się do „Czterech Słów Maga”, których autorem jest Éliphas Lévi – jeden z najważniejszych przedstawicieli zachodniej tradycji ezoterycznej.

Połączenie tych czterech symboli stanowi bezpośrednie nawiązanie do karty Maga, która w Arkanach Wielkich następuje po Głupcu. O ile Głupiec reprezentuje początek drogi, potencjał i otwarcie na doświadczenie, o tyle Mag przedstawia postać, która zdobyła już określoną wiedzę i jest gotowa do działania. Skłania to do zadania pytania: do jakiego działania gotowy jest Mag? Odpowiedzi udziela sam alchemik słowami: „the tarot will teach you how to create a soul”.



Motyw transformacji, w tym przemiany o charakterze duchowym, pojawia się w „Świętej Górze” również poprzez symbolikę zwierzęcą. Już w czołówce filmu widoczny jest motyl – symbol metamorfozy, związany z przejściem z jednego stanu istnienia do drugiego.



Kolejny istotny symbol to wąż, od wieków obecny w tradycjach religijnych, magicznych i ezoterycznych. Jego znaczenie wiąże się przede wszystkim z odrodzeniem i transformacją, co wynika z naturalnego procesu zrzucania skóry. Wąż obecny jest między innymi w „Greckich Papirusach Magicznych” („Papyri Graecae Magicae”, w skrócie PGM) – zbiorze zaklęć i rytuałów datowanych na okres od II wieku p.n.e. do V wieku n.e. Szczególnie znany jest rytuał opisany w PGM VII. 579-90, w którym pojawia się figura Uroborosa – węża pożerającego własny ogon, symbolizującego cykliczność, wieczność oraz jedność przeciwieństw. Motyw ten pojawia się również w alchemii jako symbol dopełnienia procesu przemiany (zob. Buckland 2025: 111).



Symbolika obecna w „Świętej Górze” pełni funkcję nie tylko estetyczną, lecz także strukturalną – porządkuje surrealistyczną narrację filmu i nadaje jej spójny system znaczeń. Rozbudowany język symboli pozwala uporządkować pozornie chaotyczne obrazy i ukazać ukrytą za nimi duchową drogę i wewnętrzną przemianę protagonisty.

LITERATURA:

Buckland R.: „Wielka księga symboli magicznych i duchowych”. Przeł. K. Roszkowska. Białystok 2025.

de Gutiérrez E.T.: „Eliphas Lévi on the Four Words of the Magus”. „Samizdat”. 30.06.2014. https://therealsamizdat.com/2014/06/30/eliphas-levi-on-the-four-words-of-the-magus/.

Jodorowsky A., Costa M.: „Droga tarota. Odkrywanie tajemnic życia poprzez symbole i archetypy”. Przeł. B. Kotarski. Białystok 2025.

„The Greek Magical Papyri in translation”. Red. H.D. Betz. Chicago 1986.

„Święta Góra” („La Montana Sagrada”). Reżyseria i scenariusz: Alejandro Jodorowsky. Obsada: Alejandro Jodorowsky, Horácio Salinas, Zamira Saunders. Gatunek: dramat, film surrealistyczny. USA, Meksyk 1973, 114 min.