Stworzona przez Carla Gustava Junga psychologia analityczna to wciąż prężnie rozwijająca się dziedzina. Wyznaczone przez Szwajcara kierunki i sposoby badania rzeczywistości psychicznej nadal są kontynuowane, co widać między innymi w powiększającej się ofercie katalogowej wydawnictwa Therapeutes. Założyciel oficyny, redaktor naczelny i tłumacz Bartosz Samitowski zaznacza, że ten nurt psychologii głębi ma wciąż sporo do zaoferowania współczesności: „Naszą działalność zaczynamy od książek, które poruszają tematy szczególnie istotne dla czasu i miejsca, w którym żyjemy, takich jak związki, płeć, rola nieświadomości w relacjach społecznych, kompleks kulturowy, czy poszukiwania współczesnej duchowości” (https://therapeutes.pl/o-wydawnictwie/). Wśród siedmiu wydanych już po polsku publikacji możemy znaleźć prace współczesnych analityków, którzy w twórczy sposób kontynuują i rozszerzają dzieło Junga, jednocześnie trzymając się jego głównych założeń. Jedną z takich książek jest „Kompleks kozła ofiarnego. Mitologia cienia a poczucie winy” autorstwa Sylvii Brinton Perery (aktywnej analityczki jungowskiej z Nowego Jorku).

Treść książki dotyczy jednego specyficznego i wielowymiarowego kompleksu, którym jest tytułowy, związany mocno ze sferą cienia „kozioł ofiarny”. Czytelnicy/czytelniczki otrzymują sto osiemdziesiąt stron tekstu, okazującego się bardzo interesująco poprowadzoną analizą podjętego zagadnienia. Autorka zaznacza, że korzysta z „osobistego doświadczenia kompleksu, z materiałów udostępnionych przez przyjaciół i z pracy klinicznej z (…) analizantami” (s. 15). Wszystko to jest amplifikowane mitologią i antropologią, co w bardzo konkretny sposób pokazuje archetypowe źródło omawianego fenomenu. Dostajemy więc stosunkowo głęboką analizę konkretnych przejawów kompleksu kozła ofiarnego w oparciu o case studies pacjentów i paralele pomiędzy ich doświadczeniami i marzeniami sennymi a treściami kulturowymi. Perera porusza się bardzo sprawnie między tymi obszarami i w przekonujący sposób pokazuje, z jak dużą siłą potrafi oddziaływać na nas nieświadomość indywidualna oraz kolektywna.

Właściwie w publikacji brak miejsc, gdzie arbitrem staje się autorytet Junga. Szwajcar pojawia się rzadko w jakichś skromnych cytatach, głównym jednak źródłem wiedzy jest empiria wybranego materiału klinicznego i jego umiejętna hermeneutyka. Moim zdaniem założyciel psychologii analitycznej uznałby tę pracę za idealne rozwinięcie swojej koncepcji. Wykorzystane zostały bowiem proponowane przez niego narzędzia, natomiast efektem było przedstawienie nowych obszarów oddziaływań sfery poza-świadomej na człowieka. Warto dodać, że praca koncentruje się wyłącznie na osobistym wymiarze tych oddziaływań, autorka ma jednak nadzieję, że jej badania staną się przyczynkiem do szerszej analizy: „Nie podejmuję się tutaj szerszego omówienia zagadnień związanych z projekcją cienia, która prowadzi do wojen i stanowi i punkt wyjścia do zbiorowej ofiary, jaka składa się z jego »wrogich« nosicieli. Mam jednak nadzieję, że moja praca, wywodząca się z dogłębnej analizy, zachęci innych do zajęcia się społecznymi implikacjami archetypu kozła ofiarnego. Zaprezentowane przez mnie opisy oddziaływania tego archetypu oraz sposobów uzdrawiania jego skutków w psychice jednostki, jakie zachodzą w trakcie terapii, stanowią zaledwie pierwszy krok w kierunku niezbędnego uleczenia zbiorowej patologii kozła ofiarnego, która zagraża naszemu przetrwaniu na Ziemi” (s. 10).

Należy podkreślić, że „Kompleks kozła ofiarnego” to nie poradnik, a praca badawcza przeprowadzona przez analityczkę na co dzień pracującą z ludźmi. Publikacja nie jest z pewnością odpowiednia dla osób nieznających podstaw psychologii analitycznej. Choć na jej końcu mamy udostępniony mały słowniczek terminów używanych w tym nurcie psychologicznym, to nie wystarczy on laikom – pełni raczej funkcję „przypominajki” (definicje ograniczają się właściwie do dwóch zdań). Perera niewątpliwie zakłada, że jej odbiorcami/odbiorczyniami są osoby posiadające odpowiednie przygotowanie, ponieważ korzysta z pełnej terminologii, natomiast próżno szukać w głównym tekście wyjaśnienia takich pojęć jak na przykład archetyp, anima, animus, cień, nieświadomość zbiorowa czy kompleks. Pojawia się natomiast dużo konkretnych przypadków oraz kierunków pracy z rozmaitymi formami oddziałującego na świadomość kompleksu. Pokazane zostaje, jak ważne jest uzdrawianie i przywracanie odpowiednich relacji z nieświadomością, której niekorzystna ingerencja w życie jednostek wiąże się z funkcjonowaniem „w oparciu o wypaczoną formę archetypu” (s. 11). Stąd z publikacji skorzystają niewątpliwie ci, którzy chcą pogłębić już posiadaną wiedzę, a więc z pewnością terapeuci oraz prawdziwi pasjonaci. Z kolei dla początkujących w temacie Therapeutes ma swoim katalogu idealną publikację w postaci „Mapy duszy. Wprowadzenia do psychologii C.G. Junga” Murraya Steina.

***

„Kompleks kozła ofiarnego” to świetna publikacja, która korzystając z metod badawczych stosowanych przez Junga, dociera do nowych obszarów związanych z ludzką nieświadomością. To zdecydowany must-have dla osób chcących pogłębić swoją wiedzę na temat psychologii analitycznej. Takie publikacje pokazują, że myśl Junga wciąż potrafi odpowiadać na potrzeby współczesności, a nie jest tylko, jak niektórzy uważają, reliktem przeszłości na kartach historii psychologii.

Sylvia Brinton Perera: „Kompleks kozła ofiarnego. Mitologia cienia a poczucie winy”. Przeł. Bartosz Samitowski. Wydawnictwo Therapeutes. Warszawa 2025.