Sztuka haftu, choć stanowi zjawisko powszechne i spajające całe terytorium Ukrainy, charakteryzuje się niezwykłym bogactwem lokalnych wariantów. Niemal każde miasto, wieś czy obwód wykształciły na przestrzeni wieków swój własny, unikalny zasób barw, ornamentów i układów kompozycyjnych, tworząc swoistą mapę kulturową kraju. Wzory te nigdy nie były jednak przypadkowe – hafciarki od zawsze czerpały inspirację z otaczającego je świata, precyzyjnie odtwarzając na płótnie piękno ojczystej przyrody. Ten bliski związek człowieka z naturą do dziś znajduje odzwierciedlenie w tradycyjnym nazewnictwie poszczególnych motywów, z których wiele nosi miana wprost zapożyczone ze świata flory i fauny, takie jak: „barwinek”, „liście dyni”, „pszczółka” czy „motyl”.

Bogactwo ukraińskiego haftu przejawia się nie tylko w kolorystyce, ale również w ogromnej różnorodności technik jego wykonania, których do dziś sklasyfikowano ponad sto. Charakterystyczną cechą tej sztuki jest łączenie w obrębie jednego dzieła – często na jednej koszuli czy ręczniku – od dziesięciu do nawet piętnastu odmiennych metod hafciarskich. Etymologia nazw poszczególnych ściegów jest bardzo zróżnicowana i ściśle związana z codziennym życiem twórców. Wywodzą się one przede wszystkim od fizycznego sposobu pracy z płótnem (np. wykoliuwannia – nakłuwanie, wyrizuwannia – wycinanie), od rodzaju zdobionego przedmiotu (np. rusznykowyj szow – ścieg ręcznikowy) lub od obszaru geograficznego (np. starokyjiwśkyj szow – ścieg starokijowski). Bardzo często nazwy te oddają również wizualne podobieństwo ściegu do detali otaczającej przyrody (np. hreczeczka – gryczka, ziroczka – gwiazdeczka, sołowjini wiczka – słowicze oczka). Ta rozbudowana, obrazowa terminologia doskonale ukazuje niezwykły zmysł obserwacji, wyobraźnię oraz skłonność do myślenia asocjacyjnego dawnych mistrzyń ludowych (Kara-Wasyljewa 1996: 6-7).

Wraz z upływem czasu każdy region ugruntował własny, hermetyczny zestaw technik, kolorów i znaków, które stały się jego wizytówką. Doskonałym przykładem tej regionalnej tożsamości jest Kijowszczyzna. Typową dla tego obszaru techniką hafciarską jest tzw. nabiruwannia (ukr. набірування) – skomplikowana metoda wyszywania oparta wyłącznie na parzystej liczbie nici, wykorzystywana jako kluczowy element dekoracyjny. Sama kompozycja haftu z obwodu kijowskiego wyróżnia się drobnymi, silnie rozczłonkowanymi motywami. Do najbardziej ulubionych elementów należą tu florystyczne i agrarne symbole obfitości: grona winogron, gałązki z jagodami, kwiaty oraz drobne „gwiazdeczki”. Wizualnym dopełnieniem tego regionu jest charakterystyczny, bardzo silny kontrast – śnieżnobiałe tło koszuli zestawiane jest z wyraźnym, czerwonym akcentem oraz dominującym, czerwono-czarnym rysunkiem wzoru.

Haft i obrzędowość

W ukraińskiej kulturze rusznyk (tradycyjny haftowany ręcznik) od najdawniejszych czasów odgrywa niezwykle istotną rolę, wykraczającą daleko poza funkcje użytkowe. To właśnie na nim tradycyjnie podawano chleb i sól na powitanie gości, co stanowiło najwyższy wyraz szacunku i gościnności. Żadne doniosłe wydarzenie w życiu społeczności oraz rodziny – takie jak narodziny, zaręczyny, wesele, pożegnania czy przeprowadzka do nowego domu – nie mogło odbyć się bez jego symbolicznej obecności.

Szczególnie wzruszającym aspektem tej tradycji był rusznyk wręczany jako najcenniejszy dar matki dla syna, który wyruszał w daleką drogę. Stanowił on nie tylko fizyczną pamiątkę rodzinnego domu, ale przede wszystkim rodzaj talizmanu ochronnego i matczyne życzenie szczęśliwej przyszłości. Ten głęboki ładunek emocjonalny doskonale oddają słowa kultowej ukraińskiej pieśni: „Moja rodzona matko, tyś mnie o świcie żegnała / I haftowany rusznyk na szczęście, na los mi dała” (Małyszko 1996: 71).

Z ręcznikami obrzędowymi wiązała się niezliczona ilość rytuałów przejścia. Jednym z najważniejszych z nich było symboliczne przewiązywanie dłoni nowożeńców podczas ceremonii zaślubin, co miało zagwarantować im jedność oraz długie, radosne życie małżeńskie. Echa tej praktyki odnajdujemy w pieśniach folklorystycznych, mówiących o tym momencie: „Usłyszymy, zobaczymy, co nam powiedzą, / Bielusieńkim rusznykiem rączki nam zwiążą” (Kara-Wasyljewa 1996: 71).

Należy podkreślić, że magiczna moc i świętość rusznyka nie brała się znikąd – proces jego powstawania był w swej istocie aktem głęboko duchowym i uwarunkowanym surowymi zasadami. Zanim hafciarka w ogóle przystąpiła do pracy nad ślubnym płótnem, musiała poddać się swoistemu rytuałowi oczyszczenia. Wymagano nie tylko fizycznego obmycia dłoni, ale przede wszystkim zachowania rygorystycznej higieny duchowej. Twórczyni musiała wyciszyć umysł, odrzucić wszelkie troski i nastroić się wyłącznie na czyste, życzliwe i dobre myśli. Wierzono bowiem, że każda emocja i intencja towarzysząca wbijaniu igły zostaje na zawsze wpleciona w strukturę nici, determinując późniejszy los nowożeńców.

Wokół tak przygotowanego, naładowanego pozytywną energią rusznyka wykształcił się niezwykle bogaty system wierzeń i przesądów weselnych. Traktowano go jako sakralną przestrzeń, przeznaczoną wyłącznie dla pary młodej. Najbardziej znana wróżba dotyczyła samego momentu stawania na ślubnym płótnie – wierzono, że ten z nowożeńców, kto pierwszy postawi na nim stopę, zdominuje relację i będzie pełnił rolę niekwestionowanej głowy rodziny. Z tego samego względu za wyjątkowo zły znak uznawano sytuację, w której któryś z gości weselnych – choćby przypadkowo – nadepnął na rozwinięty rusznyk. Lękano się, że poprzez ten nieostrożny krok osoba z zewnątrz ingeruje w uświęconą przestrzeń pary młodej, symbolicznie zabierając im cząstkę wyhaftowanego szczęścia.

Ponadto, obok funkcji czysto obrzędowych, haftowane ręczniki stanowiły nieodłączny element wystroju tradycyjnej ukraińskiej chaty. Z ogromnym poetyzmem dekorowano nimi domowe ołtarzyki z ikonami, oprawione fotografie rodowe lub po prostu wieszano je na ścianach, nadając wnętrzu odświętny, ciepły i bezpieczny charakter.

Warstwa wizualna rusznyków to z kolei fascynujący zapis pradawnych wierzeń i pragnienia życia w harmonii z otoczeniem. W ich ornamentyce hafciarki od zawsze starały się ująć witalność i obfitość natury. Niezmiennym motywem na ręcznikach weselnych pozostają wizerunki ptaków, które w ukraińskiej sztuce ludowej niezmiennie uosabiają miłość, wierność i oddanie. Całość tego przekazu często wzmacniana jest potężną semantyką koloru czerwonego, symbolizującego życiodajną energię i ochronę.

Lalka-motanka i jej kulturowe znaczenie

Etymologia nazwy „motanka” (od czasownika motaty – motać, zwijać, nawijać) bezpośrednio wskazuje na unikalną technikę jej tworzenia. Tradycyjną lalkę węzełkową wykonywano wyłącznie z kawałków materiału, bez użycia igły i nożyczek, ponieważ wierzono, że ostre narzędzia mogłyby „skaleczyć” duszę lalki. Poszczególne elementy korpusu formowano poprzez nawijanie tkaniny, a całość mocowano za pomocą nici i wstążek, zabezpieczając konstrukcję systemem węzłów. Proces twórczy był ściśle zrytualizowany: lalkę należało ukończyć w ciągu jednego dnia, wykorzystując wyłącznie naturalne surowce. Samo nawijanie nici odbywało się zawsze zgodnie z ruchem wskazówek zegara, czemu musiał towarzyszyć stan głębokiego wyciszenia i skupienia wyłącznie na pozytywnych intencjach.

W literaturze przedmiotu tradycyjne motanki dzieli się najczęściej na trzy główne kategorie: zabawkowe, obrzędowe oraz ochronne (amulety). Lalki zabawkowe nie tylko służyły rozrywce, ale również rozwijały małą motorykę u dzieci, a u dziewcząt kształtowały pierwsze nawyki opiekuńcze. Lalki obrzędowe tworzono z okazji konkretnych świąt kalendarzowych (m.in. Kolada, Maslenica, Wiosnianka, Kupałka). Najszerszą i najbardziej zróżnicowaną grupę stanowiły jednak motanki ochronne, do wnętrza których często wkładano monety lub suszone zioła lecznicze. W zależności od intencji, przybierały one różne formy:

1. Opiekunki ogniska domowego: należała do nich m.in. „Dziesięciorączka” (wspierająca gospodynię w codziennych pracach), lalka „Oczyszczająca” (neutralizująca złą energię w chacie) oraz najważniejsza z nich – „Berehynia” (tę ostatnią utożsamiano z archetypem Matki – przedstawiano ją z dużym biustem i zakrytą głową, a na jej twarzy nawijano z nici sakralny krzyż solarny).

2. Lalki rodzinne i matrymonialne: przyszłe panny młode wystawiały w oknie lalkę „Kapustkę”, by przyciągnąć kandydata na męża. Na weselach wręczano z kolei „Nierozłączki” (chroniące wierność małżeńską) oraz „Narzeczoną” (z długim warkoczem symbolizującym długie życie we dwoje). Popularna była również motanka „Płodność”, mająca zapewnić liczne potomstwo.

3. Lalki zdrowotne i osobiste: najwcześniej z taką lalką stykało się niemowlę – matka kładła do kołyski „Pelenaszkę” (Pieluszkowca), by chroniła dziecko, a owinięta w chleb służyła za smoczek. W przypadku choroby tworzono „12 małych motanek z ziół”, które miały „wchłonąć” dolegliwość – po wykonanym zabiegu lalki te palono. Z kolei dla dorosłych tworzono lalkę „Podróżniczkę” (gwarantującą bezpieczny powrót z drogi) oraz intymną lalkę „Żelannicę” (powierniczkę życzeń), którą kobiety nosiły w kieszeni wraz z małym lusterkiem (Sobolewska 2022: 26-29).

W dobie współczesnej lalka-motanka w dużej mierze utraciła swoje pierwotne, obrzędowo-magiczne właściwości. Choć współczesne mistrzynie rzemiosła nadal opierają się na tradycyjnej kolorystyce i technikach nawijania, motanka rzadko pełni już funkcję sakralną. Przekształciła się ona raczej w wyrazisty element folklorystycznego wystroju wnętrz, popularny suwenir oraz nośnik pamięci narodowej. Ten nowy status wynika z postępu technologicznego i rosnącej roli etnodesignu, w którym dawny amulet staje się nowoczesnym symbolem ukraińskiej tożsamości.

Literatura:

Kara-Wasyljewa T.: „Українська народна вишивка [Ukrainian National Embroidery]”. Kyjiw 1996.

Małyszko A.: „Пісня про рушник [The Song about the Towel]”. W: „Українська народна вишивка [Ukrainian National Embroidery]”. Kyjiw 1996.

Sobolewska S. O.: „Вузлова лялька як символ української ідентичності [The Knot Doll as a Symbol of Ukrainian Identity]”. „Вісник Національної академії керівних кадрів культури і мистецтв [Herald of the National Academy of Culture and Arts Management]” 2022, nr 4.





Fot. Anna Feshchuk