W krakowskim Instytucie Cervantesa trwa ciekawa wystawa o wyjątkowej hiszpańskiej publikacji z 1937 roku, pokazywana najpierw w 2022 roku w Madrycie. W czasie wojny domowej przygotowano dwa wydania elementarza do nauki czytania, pisania i liczenia dla dorosłych analfabetów w armii republikańskiej. Dzieło wyróżnia się nowoczesnym projektem typograficznym pochodzącego ze Lwowa projektanta graficznego – Mauricia Amstera (1907–1980) oraz zdjęciami, a właściwie fotomontażami Waltera Reutera (1906–2005), niemieckiego fotografa, dokumentującego działania wojenne. Amster zaprojektował wiele okładek, między innymi do „Poematu głębokiej pieśni” Federica Garcíi Lorki (okładka czarno-czerwona, ze spisem treści) i do „Wiatru od morza” (czcionka jakby poddana działaniu wiatru). Obaj artyści wyemigrowali z Hiszpanii – Amster do Chile, natomiast Reuter do Meksyku. Elementarz miał także motywować i mobilizować żołnierzy do walki z faszyzmem. Pierwsze wydanie elementarza ukazało się w nakładzie 25 tysięcy, drugie – stu tysięcy. Elementarz powstał w ramach działań, które prowadziło hiszpańskie Ministerstwo Oświaty i Sztuk Pięknych. Jako podręcznik pełnił funkcje dydaktyczne, ze względu na czasy i adresatów zawierał treści propagandowe, a najważniejsze – był nowocześnie zaprojektowany. W 2016 roku został wpisany obok innych czternastu książek z Hiszpanii na listę Europejskiej Biblioteki Cyfrowej Europeana jako kamień milowy grafiki użytkowej i dzieło hiszpańskiej awangardy. Oryginalny tytuł tak brzmi w języku hiszpańskim: „Cartilla Escolar Antifascista”, czyli „Elementarz antyfaszystowski”.

Kuratorami ekspozycji w Instytucie Cervantesa są Michel Lefebvre Peña, Juan Manuel Bonet i Aku Estebaranz. Elementarz eksponowany jest w ostatniej sali pomieszczeń wystawowych. Ciekawostką w sali jest skośna ściana, zwieńczona małym okienkiem, jak w suterenie, za którym widać „fragmenty” osób idących ulicą Kanoniczą, przy której mieści się Instytut. W salkach, przez które przechodzimy najpierw, są; portrety fotograficzne obu twórców elementarza,, biogramy, zdjęcia, które wykonał Reuter, np. żołnierze, ustawieni w rzędzie, co wskazuje też na przygotowanie do matematycznej części podręcznika, książki i numery czasopisma „Catolismo” oraz plakaty, w tym do wystawy Picassa, które zaprojektował Amster.

Jeden z kuratorów, Aku Estebaranz, bada niedawno odnalezione archiwum Waltera Reutera. Zdjęcie puszki z negatywami pojawia się na wystawie, a wśród nich są takie, które wykorzystano w elementarzu.

Dwadzieścia parę kart z elementarza rozwieszonych jest na trzech ścianach; w górnym pasie – pierwsza wersja, w dolnym – druga wersja. Można zauważyć, porównując obie edycje, zmiany kolejności kart; nieco odmienne nasycenie barw, zmiany w kadrowaniu, nadawanie dynamiki obrazom. Każda karta elementarza zawiera: hasło propagandowe, zapisane w pełnym zdaniu lub zawiadomieniu, słowa podzielone na sylaby, wyodrębnione samogłoski i spółgłoski, a w prawym dolnym rogu lub na dole stron pojawiają się barwne elementy graficzne, fotomontaże. W gablotach umieszczono egzemplarze elementarza: połączone karty pierwszego wydania; okładka z drugiego wydania, w której jest jakby koperta/(kieszeń) z kolejnymi stronicami Pod okładką umieszczony był ołówek do zapisywania ćwiczeń. Na początku elementarza jest oficjalny list do uczniów, na końcu - zaadresowana do Ministerstwa kartka pocztowa, z prośbą do każdego ucznia, aby pochwalił się swoim osiągnięciem i napisał o lekcjach z elementarzem.

Na zdjęciach są ludzie, przedmioty, budynki, niebo, ziemia, jest wiele motywów militarnych. Często ludzie są uśmiechnięci, cieszą się, wierzą w zwycięstwo, mimo że widać też zniszczenia. Pojawiają się portrety prezydenta, premiera i ministra, odpowiedzialnych za wydanie elementarza. Publikacja ukazała się za kadencji lewicowego rządu premiera Francisco Largo Caballero, a bezpośrednim wydawcą było Ministerstwo Instrukcji Publicznej i Sztuk Pięknych, kierowane przez komunistę Jesúsa Hernándeza. Prezydentem Republiki był Manuel Azaña. Na jednym zdjęciu jest Lenin, nazwany nauczycielem czy mistrzem, przemawiający na jakimś wiecu. Na kilku zdjęciach jest kierowca, którego Amster i Reuter znali.

Podam kilka przykładów. Na pierwszej ilustracji jest fotomontaż umieszczony pod hasłem „Republika Demokratyczna”, wydrukowanym czerwonymi, wielkimi literami, które następnie rozbito na sylaby, a ostatecznie na pojedyncze litery; jest to celowy zabieg stylistyczny i dydaktyczny. Centralnym elementem kompozycji jest górna część rzeźbionej kobiecej postaci z uniesioną pięścią, symbolizującej Republikę. Poniżej są czterej mężczyźni – żołnierz, robotnik, rolnik oraz intelektualista. Lekcja trzecia dotyczy wprowadzenia litery „f” w powiązaniu z hasłami front, faszyzm, żołnierze różnych formacji, jedność na froncie wojennym czterech formacji: piechoty, artylerii, lotnictwa i marynarki. Kolaż na dole strony zawiera odpowiednie zdjęcia dla każdej formacji. Strona z hasłem „Walczymy o naszą kulturę” zawiera ilustrację, na której w tle są jakieś budynki, na drugim planie - klasa szkolna z dziećmi, a na pierwszym planie – żołnierze w okopach. Karta do lekcji „Zwycięstwo wymaga dyscypliny” zawiera popiersia żołnierzy z karabinami oraz dłoń trzymającą wieniec laurowy; ilustracja jest barwna – błękit, zieleń, czerwień, szarość. Na antyfaszystowski wydźwięk elementarza wskazuje na przykład plansza z mieczami wbitymi w trzy znaki faszyzmu. Pod hasłem „Wszystkie wysiłki, aby wygrać” są dłonie osób różnych profesji, w ich dłoniach - odpowiednie rekwizyty. Przedstawieni są: literat, naukowiec lub nauczyciel (książka lub podręcznik), żołnierz (karabin), rolnik (sierp), murarz (młot). „Niech żyje heroiczny Madryd” – w tle widzimy ruiny miasta, nad którym lecą samoloty, na pierwszym planie - dłonie z zaciśniętymi pięściami, co wskazuje na wolę walki, wiarę w zwycięstwo, stawianie oporu. Na zdjęciu powiązanym z hasłem „Ziemia należy do tego, kto ją uprawia” widzimy oracza i konia w pierwszym wydaniu, a dwa czarne konie – w drugim.

Pokazanie na wystawie losów dwu osób – projektanta i fotografa, przywrócenie pamięci o nich oraz ich dziele jest ciekawym i ważnym wydarzeniem kulturalnym. Karty elementarza skłaniają do opisu metod uczenia dorosłych ludzi podstawowych umiejętności w zakresie czytania, pisania i liczenia, do refleksji nad historią międzywojnia oraz propagandą werbalną i wizualną. Słowa podziękowania kieruję do pani Zofii Jakubowskiej-Pindel, osoby z działu kulturalnego Instytutu Cervantesa, która w sierpniu oprowadzała po wystawie, dzieląc się bogatą wiedzą iberystyczną i wrażeniami ze spotkań z kuratorami wystawy.



Pod tym linkiem umieszczono cyfrową kopię pierwszego wydania elementarza: https://www.mcu.es/ccbae//es/consulta/registro.do?id=147499

Filmową relację z wystawy można zobaczyć, słuchając kuratorów na stronie krakowskiego oddziału telewizji: https://krakow.tvp.pl/94103049/elementarz-antyfaszystowski-w-krakowie-historia-z-polskim-udzialem

„Arcydzieło Mauricio Amstera i Waltera Reutera”. 29 VI 2026–25 IX 2026. Instytut Cervantesa w Krakowie.