ISSN 2658-1086

15 listopada 22 (550) / 2026

Katarzyna Szkaradnik,

WYJŚCIE Z SZAFY (GRAJĄCEJ) ('WSZYSCY MÓWIĄ O JAMIEM', REŻ. AGNIESZKA PŁOSZAJSKA)

A A A
Wiosną tego roku miałam okazję płynąć nocą z Helsinek do Sztokholmu promem, na którym clou programu rozrywkowego stanowił „eurowizyjny” występ drag queen Jukki K. Czułam się jednak zmęczona i oznajmiłam towarzyszce z kajuty, matce koleżanki, że przed następnym dniem intensywnego zwiedzania wolę się wyspać. Pani w wieku senioralnym spojrzała na mnie z politowaniem jak na osobę niespełna rozumu, po czym dziarskim krokiem nastolatki udała się do night clubu. Nazajutrz w przeciwieństwie do niej byłam przytomna i mimo jej entuzjastycznego sądu o wieczornej atrakcji nie żałowałam swojego wyboru. Wiedziałam bowiem już wtedy, że jesienią zobaczę drag queens w stołecznym Teatrze Syrena. Ale musical „Wszyscy mówią o Jamiem”, którego polską inscenizację wyreżyserowała Agnieszka Płoszajska, w mniejszym stopniu opowiada o jakimś odrębnym, ekscentrycznym świecie, zasadniczo niedostępnym dla przeciętnych ludzi, aniżeli o potrzebie bycia dostrzeżonym, wykorzenianiu uprzedzeń oraz niestrudzonym torowaniu drogi własnym marzeniom. Uwaga twórców (libretto i teksty piosenek są autorstwa Toma MacRae’a, muzykę skomponował Dan Gillespie Sells) skupia się tyleż na nietuzinkowej jednostce, co na sieci relacji, w których ona funkcjonuje, i na różnorakim odbiorze zachowań uznawanych za naruszające „normę”. Dlatego chociaż nie mam nic wspólnego ze społecznością LGBT+ ani ze zjawiskiem tożsamości queerowej, opuściłam teatr w poczuciu, że także mnie podsunięto przed twarz (tęczowe) lustro.

Owszem, fabuła sztuki – którą premierowo wystawiono na West Endzie w 2017 roku i która w 2021 roku doczekała się wersji kinowej – pozornie jest niszowa. Jamie New (nazwisko znaczące) z poprzemysłowego angielskiego miasta zamierza w przyszłości wykonywać performanse ucharakteryzowany na kobietę, czyli zostać właśnie drag queen, w najbliższej perspektywie zaś – pójść na bal maturalny w sukience i szpilkach (naturalnie, czerwonych). Nie chodzi jednak o prowokację czy ekstrawagancję, a stereotypowe elementy damskiej garderoby wydają się przede wszystkim symbolem. Na przykładzie w istocie dość niecodziennym, można by rzec: radykalnym, musical porusza kwestie odkrywania swej tożsamości („Ona tam już w tobie jest” – przekonuje bohatera jego mentor, mając na myśli drag), pragnienia bycia akceptowanym oraz decydowania nie tylko o własnym wizerunku, lecz także ścieżce życiowej (oczywiście pod warunkiem, iż nikogo się na niej nie krzywdzi).

Co znamienne, pomimo wątpliwości i przeświadczenia, że nie ma w nim „niczego pięknego”, protagonista tak naprawdę od początku przejawia determinację, aby osiągnąć wytyczony cel (zaraz w pierwszej solowej piosence śpiewa: „Swoją drogę znam, a wy o tym nie wiecie”). Potrafi wykrzesać z siebie odwagę, choć jego inność budzi w otoczeniu opór i awersję, a bycie sobą naraża go na wykluczenie. Równocześnie Jamie, którego w oglądanej przeze mnie obsadzie – na pokazie przedpremierowym 11 września – kreował Kuba Szyperski (triumfator 21. edycji programu „Twoja twarz brzmi znajomo”), jest bohaterem o tysiącu twarzy. Może wywoływać u widzów łzy śmiechu i łzy wzruszenia, bywa buńczuczny i impulsywny – jak to nastolatek – z drugiej strony natomiast rozbrajająco prostoduszny; pełen charyzmy i optymizmu, ale też zagubiony. Szyperski nie tylko sugestywnie oddaje jego emocje i temperament oraz popisowo wykonuje numery wokalne, lecz także śmiga w szpilkach, jakby się w nich urodził (wprawy w finezyjnej sztuce chodzenia na wysokich obcasach z pewnością nabył, występując w roli jednego z Aniołków Loli w musicalu „Kinky Boots”, do którego jeszcze wrócę). A chwilami, uniesiony radością i dumą, Jamie zdaje się wręcz latać ponad sceną.

Jak nietrudno zgadnąć, oś konfliktu zasadza się na tym, że niektórzy chcą sprowadzić go na ziemię i nagiąć z powrotem do matrycy. Pomysł uczestniczenia w szkolnej imprezie w sukience usiłuje mu wyperswadować (zgodnie z wyimaginowanym regulaminem oraz tezą, że bal maturalny nie powinien być „balem dziwolągów”) dyrektorka. Bohaterki granej przez Beatrycze Łukaszewską nie sposób nazwać pedagożką z powołania. A może apodyktyczna Miss Hedge tak zgorzkniała, męcząc się stale z niesfornymi i lekceważącymi ją uczniami? Ale koło się zamyka: jak ma wzbudzić w nich zainteresowanie nauką i szacunek, skoro nawet nie próbuje ich zrozumieć, tłamsi w nich wszelki zapał i z zimną satysfakcją wskazuje im marne zawody, do których ponoć wyłącznie by się nadawali? O ile pryncypialna nauczycielka uosabia opresyjną instytucję, o tyle chodzący z Jamiem do klasy Dean (Jędrzej Czerwonogrodzki) odzwierciedla presję rówieśniczą, jakiej zostaje poddany „odmieniec”. Nie przepuści żadnej okazji, żeby zwyzywać i pognębić kolegę, co – i tu również brak zaskoczenia – wynika z jego własnego poczucia niższości. Przez pewien czas Jamie jest grupowym kozłem ofiarnym, a społeczność uczniowska może ilustrować mechanizmy psychologii tłumu i szybkość rozprzestrzeniania się emocji: krótka droga dzieli odrzucenie od uwielbienia (acz niełatwa, zwłaszcza na szpilkach).

Najboleśniej jednak dotyka tytułowego bohatera rozczarowanie człowieka, który powinien stanowić dla niego autorytet i oparcie, a kto tymczasem neguje jego wartość. Dość powiedzieć, że nie każdy dorósł do bycia rodzicem. Ojciec chłopaka reprezentuje stereotypowy toksyczny model męskości – jeśli w ten sposób ma wyglądać „prawdziwy” mężczyzna, nic dziwnego, że wiele kobiet woli pozostać singielkami albo odejść od partnera. Jeremiaszowi Gzylowi należałoby współczuć odgrywania takiego szwarccharakteru, gdyby nie to, że jako postać może się zrehabilitować rolą Dzidy Turner. I w obu wydaniach wypada niezwykle przekonująco! O skali owej metamorfozy (a zarazem o pracy charakteryzatorki Darii Skrzypkowskiej) świadczy fakt, że podwójne wcielenie aktora uzmysłowiłam sobie dopiero wtedy, gdy podczas antraktu szeroko otwartymi oczami wpatrywałam się w tablicę, na której widniały nazwiska członków przedpremierowej obsady.

Na szczęście – cytując klasyka – ludzi dobrej woli (przynajmniej w takim feel-good musicalu) jest więcej. Jamie może zatem liczyć na osoby, które nie pozwalają mu rezygnować z siebie, a innym – pozbawiać go godności. W tej swoistej niesubordynacji, co szczególnie ważne, nieustannie wspiera nastolatka mama, będąca dla niego wręcz powierniczką. Niezamożna i skromna Margaret, bez reszty oddana samotnemu wychowaniu dziecka, to wspaniała rola dramatyczna Katarzyny Walczak (którą w jeszcze bardziej wstrząsającej roli rodzicielki oglądałam już niegdyś w Teatrze Syrena w „next to normal”). Mimo zażyłości między kobietą a synem ich relacja okazuje się emocjonalnym rollercoasterem, gdy wychodzi na jaw tajemnica skrywana przez Margaret. Aż pada najcięższe pytanie: „Czy wolałabyś, żebym był jak każdy?”.

Oparcie znajduje Jamie również w przyjaciółce matki – zawadiackiej, bezpardonowej Ray, której przykład dowodzi, że ludzi nie muszą zespalać więzy krwi ani małżeństwo, aby tworzyli najbliższą rodzinę. Sarkastyczne uwagi tej barwnej, wielowymiarowej bohaterki wnoszą pierwiastek komediowy, lecz jednocześnie emanuje ona ciepłem (ray znaczy wszak ‘promyk’) i ma złote serce. Martę Burdynowicz, która się w nią wciela, widziałam wiosną w Toruniu w immersyjnej realizacji musicalu „Jesus Christ Superstar”, zresztą także wyreżyserowanej przez Płoszajską. Występuje tam w epizodycznej roli… Heroda, ale niekwestionowanie rządzi sceną. Podobnie we „Wszyscy mówią o Jamiem” – niby nie jest na pierwszym planie, niemniej nawet drag queens mogą czuć respekt przed jej talentem showmanki. Ray zawsze trzyma w zanadrzu właściwą ripostę i – jak to ujmuje protagonista – „ma większe jaja niż tata”. Z taką sojuszniczką u boku żadne obelgi nie wydają się straszne.

Rzecz jasna, nie mogłoby się obyć bez przyjaźni rówieśniczej, aczkolwiek jedyne, co łączy Jamiego z Pritti Pashą (Julia Kafar), to bycie odtrąconymi i wyśmiewanymi. Wbrew pozorom głównego powodu wyalienowania dziewczyny nie stanowi religia – Fatimah (Dominika Sobol), też muzułmanka w hidżabie, należy do paczki szkolnych idolek. Pritti prezentuje się po prostu jako nudziara, grzeczna prymuska, na dodatek skryta i nieśmiała. Nie pojmuje, dlaczego jej koleżanki są zaabsorbowane na przykład makijażem, więc szczerze się zdumiewa: „Żeby nawet chłopak tego chciał?!”. Postawiła na wykształcenie i wykuwa swój los na zasadzie kropli drążącej skałę, nie zaś – niczym przyjaciel – rozsadzania jej dynamitem. Jamie lapidarnie charakteryzuje Pritti oraz siebie: „Wysokie aspiracje – wysokie obcasy”. Mimo iż dziewczyna jest w ich relacji głosem rozsądku (ale nie takim jak dyrektorka, która nakazuje bohaterowi być realistą), nawet w opałach ma z nim sztamę i dopinguje go do spełnienia marzeń choćby na przekór opinii ogółu: „Nie czekaj na jutro, szczęśliwy bądź dziś”. Można jednak przypuszczać, że sama przywdziewa maski, projektuje na Jamiego własne pragnienie zostania gwiazdą – a może gra tu rolę coś jeszcze?

Last but not least, w sukurs sympatycznemu chłopakowi przychodzą osoby wpierw całkiem obce, lecz przecież bliskie mu z racji queerowej tożsamości. Jego mentorem staje się podtatusiały Hugo (Michał Konarski), który niegdyś błyszczał na estradach, a teraz tylko z melancholią wspomina swoją awanturniczą przeszłość (o czym opowiada „Legenda o Loco Chanelle”). Gdy poznaje speszonego i rozdartego nastolatka, budzi się z letargu i znowu pełen werwy przybiera sceniczną personę. W klubie towarzyszą mu/jej Wera Le Chic (Łukasz Kamiński), Majka Virgin (gościnny występ Twojej Starej, czyli jednej z najbardziej znanych polskich drag queens) i Dzida Turner (Jeremiasz Gzyl). Podsłuchujemy ich po trochu figlarne, po trochu sprośne przekomarzania w czasie przerwy na papierosa i obserwujemy transformację, jaką przechodzą w przebieralni, ale ich obecność bynajmniej nie ma znaczenia czysto rozrywkowego. Kiedy Jamie żali się, że szkolny dręczyciel przybył na czele grupy, żeby z niego szydzić, performerki utworem „Pora wyruszać”, operującym metaforyką rodem z pieśni bojowej, zagrzewają protagonistę do walki – z własnymi obawami, kompleksami i hejterami.

Nie sposób przemilczeć, że motyw drag queens stanowi trzon fabuły bodaj jeszcze słynniejszego musicalu. W „Kinky Boots” (mającym na Broadwayu premierę w 2013 roku, a w naszym Teatrze Dramatycznym już w 2017 roku), choć oczywiście bohaterowie też łamią tabu i muszą przeciwstawić się homofobii, libretto wydaje się lżejsze: nowy właściciel rodzinnej firmy wytwarzającej męskie obuwie, będącej na skraju bankructwa, postanawia zmienić profil produkcji i za namową pewnej drag queen zaczyna robić… kozaczki na obcasie dla panów. Otrzymujemy więc krzepiące przesłanie osnute wokół promowania tolerancji. Ale może tolerancja to za mało? Wszak łaciński źródłosłów oznacza przecierpienie, wytrzymywanie czegoś uciążliwego. Jamie zaś nie chce, aby go łaskawie znoszono, pragnie być „w szarości świata jak brokatu błysk”, nawet wbrew konwenansom, a sztuka performansu pozwala mu na swobodną autoekspresję. Na scenę wiedzie jednak wyboisty trakt i mimo że finał jest przewidywalny, zgrabnie skonstruowana dramaturgia sprawia, że w napięciu śledzimy rozwój wypadków i zastanawiamy się, co zajdzie, gdy „Jamie New, dzielny jak skaut, zrobi drugi coming out”.

W musicalach substratem dramaturgii są piosenki, a za bezsprzeczny atut omawianego tytułu trzeba uznać nowoczesną, popowo-klubową ścieżkę dźwiękową. Utwory z niej może nie stały się szlagierami rozpoznawalnymi poza kręgiem fanów gatunku, lecz niektóre cechuje taki potencjał i warto poświęcić akapit tym obrazującym rozważania i uczucia bohaterów. Szczególnie lubię „W mej głowie ten mur” – tradycyjną tzw. I want song, która już po pierwszym usłyszeniu w oryginale („Wall in My Head”) wywołała u mnie skojarzenia z piosenkami disneyowskich protagonistek wyrażającymi tęsknotę do przygody, która wzywa zza horyzontu, a zarazem rozterki związane z podjęciem ryzyka: „Ten za łukiem rzeki świat” („Pocahontas”), „Naprawdę chcę” („Mała Syrenka”), „Pół kroku stąd” („Vaiana”) etc. Tytułowy mur, do którego przeskoczenia mobilizuje się Jamie, zbudowany został z inwektyw i przejawów pogardy… Spośród chwytliwych numerów popowych uwagę przykuwa również „Snop światła”, jeden z songów posuwających akcję naprzód. Pritti pociesza przyjaciela, by nie przejmował się docinkami – przecież „tam, gdzie impreza bez ciebie nie ruszy, zaczyna już didżej numer twój grać”. Odmienny w tonacji, głęboko przejmujący jest liryczny „Chłopiec mój” śpiewany przez Margaret. Bardzo przypomina „So Big, So Small” z „Drogi Evanie Hansie”, bo też jej wydźwięk zdaje się niemal identyczny: zapracowana samotna kobieta dźwiga na barkach trud wychowywania „niedopasowanego” jedynaka i traci grunt pod nogami, gdy nastolatek buntuje się przeciwko niej, ponieważ ocenia poczynania matki niezgodnie z jej intencjami. Utwór ten unaocznia lęk o syna, którego Margaret pragnie z całych sił chronić, chociaż wie, że nie może ani trzymać go pod kloszem, ani stawić za niego czoła problemom. O ile „Chłopiec mój” wyraża czułość bohaterki wobec Jamiego, o tyle z „Gdybym dziś spotkała ją” przebija czułość wobec… dawnej siebie. Owa elegia budzi asocjacje z „She Used to Be Mine” z „Waitress”, także będącym przestrogą dla dziewczyny zakochanej w nieodpowiedzialnym facecie – ona wszak ponosi konsekwencje jego braku dojrzałości… „Rozmowę” z tamtą młodą Margaret dodatkowo wizualizuje zjawiskowy układ wykonywany przez tancerkę.

Potencjał muzyczny piosenek to jedno, ale przecież funkcjonują one jako część przedstawienia, muszą sprzęgać melodyjność z sensem. I tutaj kłaniam się Jackowi Mikołajczykowi za spolszczenie libretta z polotem i wyczuciem zarazem. Styl tekstów zachowuje kolokwialność, a nie lada sztuką jest oddać potoczny język oryginału w sposób naturalny, tak by jeszcze pasował do taktu. Wybitny tłumacz musicali połączył żargon nastolatków (dzisiejszych, a nie generacji millenialsów, która mniema, że nadal stanowi młodzież) z żartobliwymi nawiązaniami do kultury popularnej i neologizmami. Znienawidzone zajęcia opcjonalne w szkole są „fuckultetem”, Jamie na obcasach po zaliczeniu gleby woła: „Upadła, ale wstała – ooo, chihuahua!”, kiedy indziej robi subtelną (acz donośną) aluzję do „Wicked”, które jest grane równolegle w TM „Roma”. Momentami humor bywa rubaszny, postacie tu i ówdzie rzucają przekleństwo, jednak jeśli ktoś chciałby krytykować tłumacza (lub autora oryginału) za dosadniejsze słowa, to cóż – taki mamy klimat. Przypomniałam sobie, jak przed laty, przeczytawszy opinie o „Romeo i Julii”, „wodnym musicalu 3D” wystawianym w Studiu Buffo, nieco się obawiałam rzekomego nagromadzenia wulgaryzmów i scen przemocy. Paradoksalnie sprawa dotyczy adaptacji Szekspira, w którego tragediach dochodzi do istnych jatek – natomiast w rzeczonym spektaklu nie pojawia się nic strasznego ani nawet nieprzyzwoitego. A ponieważ obie sztuki bądź co bądź są adresowane zwłaszcza do młodzieży i mają pozostawić ją z pewnym przesłaniem, muszą mówić jej głosem, zamiast rezonować z obcego jej uniwersum językiem Herberta.

À propos młodzieży, układy zbiorowe koleżanek i kolegów Jamiego w opracowaniu choreograficznym Michała Cyrana prezentują się efektownie, tryskają energią oraz zostały starannie skomponowane. Żywiołowe sekwencje młodzieżowego zespołu, w których wykorzystano rekwizyty takie jak skrzynie pełniące funkcję szkolnych krzeseł, ukazują dynamikę stosunku grupy wobec protagonisty: od odtrącenia do akceptacji, a wręcz adoracji. Można z przymrużeniem oka powiedzieć, że ci uczniowie przynajmniej jako tancerze są nader zgraną klasą. O popisie drag queens już nie wspominam, bo to sui generis odrębny teatr w teatrze. Za przygotowaniem wokalnym zespołu stoi Zuzanna Falkowska, z kolei oprawę muzyczną na żywo gwarantują instrumentaliści pod dyrygenturą Tomasza Filipczaka.

Równie istotny jak strona dźwiękowo-choreograficzna jest aspekt plastyczny, w tego typu przedstawieniu pozwalający realizatorom wykazać się inwencją. Niewątpliwie zaszaleć mógł Emil Wysocki podczas tworzenia kostiumów – w końcu wystrzałowe kreacje performerek wymagają sporo fantazji, szczególnie te, które umożliwiają im błyskawiczną przebierankę i zmianę wyglądu. W każdym razie brokatu, cekinów i bajecznych kolorów projektant nie poskąpił, przerysowanie stanowi bowiem nieodłączną cechę takiego show. Podobnie charakteryzatorka miała pełne ręce roboty; oprócz wzmiankowanej już znakomitej metamorfozy Gzyla należy tu odnotować przeobrażenie się trochę zaniedbanego właściciela sklepu Huga w olśniewającą Loco Chanelle. Wizerunki drag queens są utrzymane w stylistyce kampu – świadomego kiczu i przesady – a karnawałowa estetyka okazuje się czytelną przeciwwagą dla monotonnej codzienności bohaterów.

Tę opozycję uwypukla również pudełkowa scenografia autorstwa Anny Chadaj, niekiedy skromna (w przypadku sali lekcyjnej, gabinetu dyrektorki czy podwórka), ale za pomocą elementów ruchomych i wielofunkcyjnych ścianek obrazująca różnorodne przestrzenie: garderobę w lokalu „Queen of Legs”, kuchnię u Newów, sklep Huga z kobiecymi fatałaszkami. Z rozświetlonym i ciepłym wnętrzem domu Jamiego czy portalem klubu silnie kontrastują szare mury liceum, które – nieodparcie przywodząc na myśl więzienie – wywołują wrażenie izolacji i beznadziei. Przede wszystkim jest to jednak wspomniany mur w głowie protagonisty, blokujący mu drogę do marzeń, a także w naszych głowach – ograniczający zrozumienie dla innych. Z dualistycznym konceptem scenograficznym korespondują światła, które reżyseruje Katarzyna Łuszczyk. Rzadko w recenzjach nadmieniam o tym komponencie spektakli, bo nie zawsze jego rola aż tak rzuca się w oczy jak w zestawieniu nastrojowych scen kameralnych, w których trzeba uwydatnić ciężar emocji, z feerycznym występem drag queens.

Pod względem zarówno wokalnym oraz aktorskim, jak i inscenizacyjnym polska wersja „Wszyscy mówią o Jamiem” osiąga bardzo wysoki poziom artystyczny, trudno więc byłoby wytykać twórcom usterki formalne czy techniczne (co prawda nie zarejestrowałam śpiewanych słów w stu procentach, ale z nie winy nagłośnienia, tylko raczej zbitek głoskowych w paru piosenkach wykonywanych w zawrotnym tempie). Natomiast ku własnemu zdumieniu – gdyż uważam się za osobę liberalną światopoglądowo – mam pewne wątpliwości natury… obyczajowej. O ile nie budziłaby we mnie absmaku inicjatywa pójścia na bal maturalny w sukience przez chłopaka, o tyle pomysł, aby zostać drag queen w wieku szesnastu lat, traktowałabym z rezerwą, bo mimo wszystko taki performans często oznacza wcielanie się w role dość wyzywające. Nasuwa się również pytanie, czy każda decyzja, którą podejmuje nastolatek w okresie „burzy i naporu”, musi mieć dla niego korzystne konsekwencje z samej tej racji, że zgadza się z jego wewnętrznym „ja”. Koniec końców z jakiegoś powodu istnieją bariery wiekowe, jeśli chodzi o możliwość uzyskania prawa jazdy, zawarcia małżeństwa czy nawet (teoretycznie) oglądania niektórych filmów. Ba, spektakl w Teatrze Syrena jest rekomendowany od piętnastego roku życia. Jamie na początku pierwszego aktu świętuje szesnaste urodziny, zatem jedynie w niewielkim stopniu przekroczył dolny pułap pozwalający publiczności (biernie) obserwować to, w czym on (aktywnie) uczestniczy. W tym kontekście nieco konsternuje mnie bezgraniczne poparcie Margaret, która nie tylko utwierdza syna w powziętym postanowieniu – także wówczas, gdy sam się waha – ale pomaga mu je zrealizować.

Moje obiekcje przegrywają jednak z faktami, ponieważ kanwą musicalu stała się historia autentyczna: pierwowzorem tytułowego bohatera był Jamie Campbell z robotniczej dzielnicy Sheffield, o którym BBC nakręciło w 2011 roku dokument „Jamie: Drag Queen at 16”. Poniekąd też rozumiem sentencjonalne wyjaśnienie Huga: „Z chłopca w sukience będą się śmiać. A drag queen mają się bać”, oraz ideę niezłomnego dążenia do spełnienia marzeń i manifestowania własnej wartości. Z drugiej strony rażą mnie rysy na charakterze nie tylko protagonisty, lecz nawet jego dobrze ułożonej przyjaciółki. W kulminacyjnym momencie potulna Pritti przygaduje Deanowi, okazuje się wręcz złośliwa, co skądinąd zaspokaja podświadome życzenie widzów, aby budzący sympatię poniżani bohaterowie wzięli odwet na swych oprawcach. Z kolei Jamie po zachwycającym debiucie scenicznym wywyższa się i gwiazdorzy, jakby woda sodowa uderzyła mu do głowy. Ale może właśnie dzięki temu jego postać nie szeleści papierem? „Teraz tak naprawdę jestem dziełem sztuki” – oświadcza chłopak, nawiązując do komicznej sceny w łazience. Wydaje się to dowodem zarozumialstwa, jednak skoro według różnych religii człowiek stanowi imago dei, został stworzony „na obraz i podobieństwo” boskiej istoty (lub istot), można zaryzykować tezę o drugim dnie owych słów: podkreśleniu – co tak ważne w dzisiejszych realiach społeczno-politycznych – uniwersalnej godności ludzkiej. W musicalu mowa o nieheteronormatywności, niemniej z szerszej perspektywy przypomina on, że elementarne prawo do bycia sobą przysługuje – by przywołać inną niż wcześniej piosenkę z filmu „Pocahontas” – „ludziom wszelkich ras i wszelkich wiar”.

Niezależnie od wskazanych zastrzeżeń z przekonaniem dołączyłam do owacji po spektaklu i przynajmniej na chwilę zrobiło mi się lżej na duszy mimo wagi poruszanego tematu. Atrakcyjna forma oswaja tu bowiem wrażliwe (i drażliwe) kwestie i zasługuje na pochwałę to, że teatry muzyczne również w Polsce nie boją się inscenizować sztuk, które je podejmują. Padła już wzmianka o „Drogi Evanie Hansenie” – „Wszyscy mówią o Jamiem” reprezentuje ten sam typ musicalu zaangażowanego społecznie, który diagnozuje problemy nastolatków, do nich jest skierowany i mocno osadzony w ich rzeczywistości. Jak wiadomo, popularność musicali „licealnych” zapoczątkował przebojowy serial „Glee”, po którym nastąpił wysyp takich produkcji: „Heathers” (u nas także wystawiane w Teatrze Syrena w reżyserii Płoszajskiej), „Mean Girls” czy „The Prom”. Bodaj w każdym do naczelnych motywów należy odkrywanie swojej tożsamości seksualnej. W tym świetle historia Jamiego ma potencjał wyzwalający i budujący, istotne jednak, by na widowni zasiadały nie tylko osoby, które mogą identyfikować się z protagonistą lub z góry są przychylnie nastawione do przekazu, lecz również ci, którzy do takich kolorowych ptaków jak bohater czują niechęć. Wszak zapewne inspiracją do powstania musicalu były chęć przeciwdziałania wykluczeniu i mowie nienawiści oraz założenie, że inność wywołuje lęk, więc trzeba ją przybliżyć i uwspólnić.

Nie mamy zatem do czynienia wyłącznie z rozbuchanym widowiskiem, z drugiej strony natomiast myśl przewodnia nie jest tu czczą deklamacją – publiczności nie serwuje się morałów ani nie głosi ideologii. W centrum zainteresowania znajduje się doświadczenie jednostki, za poniekąd sensacyjną aurą związaną z motywem drag queen kryje się zwykły-niezwykły człowiek. Można powiedzieć, że sęk właśnie w tym, by w prawdziwym życiu ów człowiek nie musiał się kryć – by transgresja następująca na scenie przełożyła się na przekroczenie przez nas własnych uprzedzeń. Wypada sobie życzyć, żeby ten spektakl (wraz z jemu podobnymi) dał pretekst do porozmawiania o takich Jamiech zarówno młodzieży, jak i dorosłym, nie tylko na godzinach wychowawczych czy lekcjach etyki, lecz nawet – co szkodzi pomarzyć – przy niedzielnym obiedzie. Kategoria Jamiech nie obejmuje jedynie osób spod znaku tęczy, ale wszystkie w rozmaity sposób odbiegające od przyjętego „standardu”.

Jak wspomniałam, tolerancja stanowi minimum (jest przyzwoleniem na czyjeś istnienie), natomiast analizowany musical, koncentrując się na interakcjach bohatera z rodziną i ze znajomymi, apeluje także o wspieranie bliskich, choćby rozmijali się z naszymi oczekiwaniami i wyobrażeniami na ich temat, na przykład kiedy dzieci nie realizują zaplanowanych dla nich scenariuszy. Dobrze byłoby, gdyby spektakle takie jak „Wszyscy mówią o Jamiem” wlewały w młodzież otuchę (zwłaszcza w kontekście depresji szerzącej się w tym pokoleniu), a zarazem trafiały do otoczenia tych, którzy czują się „brzydkimi w brzydkim świecie” (że przemoc rówieśnicza jest poważnym problemem, nie trzeba nikomu udowadniać). Piszę niniejszą recenzję niedługo po „akcji” nożowników w szkołach, mam też w pamięci powszechnie komentowany przed półtora rokiem miniserial „Dojrzewanie” (którego protagonista, notabene, nosi imię Jamie). W mediach raz po raz stawia się pytanie, co siedzi w głowach młodych ludzi i skąd ich pęd do agresji. Nie będzie wielkim odkryciem konstatacja, że często bierze się on z nieumiejętności radzenia sobie z przykrymi emocjami, z frustracji i kompleksu gorszości. Bohater „Wszyscy mówią o Jamiem” nie działa destruktywnie, nie łamie fundamentalnych reguł współbycia, jedynie testuje te konwencjonalne, które niekiedy warto (nomen omen) regulować, jeśli przestały być funkcjonalne i okazują się opresyjne. Nie chodzi o przekraczanie przepisów, lecz o wolność samorealizacji, której rewers stanowi brak przymusu maskowania tego, kim w istocie się jest. W musicalu wybrzmiewa idea, że realizm oznacza niekoniecznie zgodę na status quo, tylko bycie rzeczywiście sobą, co powinno implikować wiarę we własną konstruktywną sprawczość. Zarówno negatywne, jak i pozytywne wzorce płyną jednak z góry, dlatego nastolatkowie, którzy zmagają się ze swoją tożsamością, powinni mieć oparcie w dorosłych oceniających ich postępowanie, ale niedeprecjonujących ich jako osób. Dorosłych, którzy podniosą młodego człowieka na duchu i nawet w szalonych i ponurych czasach polikryzysu – kiedy wydaje się, że nic od nas nie zależy, a nowe pokolenie zostało spisane na straty – pocieszą niczym Hugo: „Masz talent. Przed tobą całe życie. To jest twoja opowieść”.
„Wszyscy mówią o Jamiem”. Libretto i teksty piosenek: Tom MacRae. Muzyka: Dan Gillespie Sells. Pomysł: Jonathan Butterell. Reżyseria: Agnieszka Płoszajska. Przekład: Jacek Mikołajczyk. Kostiumy: Emil Wysocki. Choreografia: Michał Cyran. Scenografia: Anna Chadaj. Kierownictwo muzyczne: Tomasz Filipczak. Polska prapremiera: 12.09.2026 r., Teatr Syrena w Warszawie.

Fot. Krzysztof Bieliński.