KOLEKCJONOWANIE OBRAZÓW MARKA ROTHKO. Á PROPOS WYSTAWY 'ROTHKO IN FLORENCE'
A
A
A
Moje „kolekcjonowanie” obrazów Marcusa Rothkowitza rozpoczęło się wiele lat temu. Nie pamiętam dokładnie kiedy zobaczyłem po raz pierwszy obraz namalowany przez tego malarza, który już jako Mark Rothko, obywatel Stanów Zjednoczonych, stał się jednym z najważniejszych (dla mnie i nie tylko dla mnie zapewne) artystów jacy nieustannie są podstawowym punktem odniesienia, kiedy myślę o własnym kanonie sztuki współczesnej. Ale w istocie nie chodzi o kanon, chodzi o coś znacznie ważniejszego. O poczucie nieustannego obcowania ze sztuką, która mnie fascynuje, choć tak na dobrą sprawę właściwie nie wiem dlaczego. I nie bardzo chcę dociekać odpowiedzi na to pytanie, może właśnie ten rodzaj zawieszenia jest najlepszym sposobem na to, by pozostać w najlepszym z możliwych kontaktów ze sztuką, która wyzwolona z wszelkich obowiązków, jakie jej się przypisuje, daje mi poczucie sensu w świecie coraz bardziej pozbawionym sensu.
To było kolekcjonowanie w dużej mierze przypadkowe, ale też czasem chęć zobaczenia kolejnego płótna malarza powodowała, że zmieniałem swoje plany i zamiast oglądania oraz słuchania zaawansowanych technologicznie realizacji z obszaru sztuki nowych mediów – zasiadałem przed jednym płótnem na długi czas. Tak było w Paryżu w Centre Pompidou, gdzie oglądałem obraz „Black, Red over Black on Red” (1964). Tak było w Bilbao, tu „Untitled” (z roku 1952/1953) przysłonił mi znakomite prace Andy Warhola, Roberta Rauschenberga, Jeana-Michela Basquiata, Yvesa Kleina czy Clyfforda Stilla. W Museum of Modern Art w Nowym Jorku, wiele lat temu, widziałem kilka obrazów Rothko, z których chyba największe wrażenie zrobiła na mnie kompozycja „No. 16 (Red, Brown, and Black)” (1958).
Kilka dni temu oglądając wystawę w Neue Nationalgalerie w Berlinie, gromadzącą dzieła sztuki współczesnej znajdujące się w zbiorach tej instytucji, zatytułowanej „Extreme Tension. Art Between Politics and Society. Collection of the Nationalgalerie 1945–2000”, także zobaczyłem obraz amerykańskiego, choć urodzonego w łotewskim Daugavpils (Dyneburg), malarza (prezentowane płótno to „#5 (Reds)” z 1961 roku). Otwarte w tym mieście w 2013 roku Muzeum Marka Rothko jest rzecz jasna kolejnym punktem na mojej kolekcjonerskiej mapie – do tej pory nie zrealizowanym, ale zapewne postaram się tam dotrzeć. Przy okazji niejako muszę wspomnieć o jeszcze jednym miejscu, które sytuuję w swoich planach kolekcjonerskich – Rothko Chapel. To bezwyznaniowa kaplica w Houston w Teksasie, otwarta w 1971 roku, sam artysta nie doczekał jej otwarcia, bowiem na kilka miesięcy przed tym faktem popełnił samobójstwo. Chciałbym kiedyś zobaczyć czternaście wielkoformatowych, monochromatycznych płócien namalowanych w latach 1964–1967, być może byłby to rodzaj zwieńczenia moich podróży związanych z pasją kolekcjonowania jego dzieł. Które przecież oglądałem w postaci reprodukcji w wielu publikacjach i licznych katalogach wystaw gromadzonych przeze mnie pieczołowicie, co notabene wiązało się z niemałymi wydatkami. Te szczególnie dla mnie wartościowe, to publikacje takie jak: zredagowany przez Jeffreya Weissa katalog wystaw retrospektywnych (1998–1999) odbywających się w National Gallery of Art w Waszyngtonie, Whitney Museum of American Art w Nowym Jorku oraz Musée d’art moderne de la ville de Paris (1998 – 1999) – zatytułowany po prostu „Mark Rothko” (zob. Weiss 1999). Diane Waldman „Mark Rothko, 1903–1970. A Retrospective” (zob. Waldman 1978) oraz publikacja syna malarza, Christophera Rothko, „Mark Rothko. From the Inside Out” (zob. Rothko 2015). Wspominam tylko o tych publikacjach, w których znajdowały się liczne reprodukcje obrazów, choć mógłbym dodać w tym miejscu bardzo liczne opracowania monograficzne, które były ich pozbawione.
Najważniejszą pozycją jest jednak odnaleziony po blisko pięćdziesięciu latach maszynopis samego artysty, w którym (najprawdopodobniej w latach 1940–1941) w przełomowym dla siebie momencie kształtowania się własnego, wyrazistego stylu malarskiego, choć przecież także wyznaczającego kierunek, w którym podążali w najbliższym czasie malarze związani z nurtem Color Field Painting, szkicował własną filozofię sztuki. Ten zestaw krótkich tekstów głęboko osadzonych w tradycji historii sztuki, ale i własnych przekonań estetycznych, to jeden z najważniejszych tekstów artystów dwudziestowiecznych, którzy starali się zmierzyć z fundamentalnymi pytaniami dotyczącymi sensu życia dla sztuki poprzez malowanie obrazów. Jest tu Giotto, Platon, Ucello, Watteau, Tintoretto, Tycjan, Velázquez, Monet, Michał Anioł, ale też krytyka sztuki współczesnej, która zerwała więzi z przeszłością, co malarz traktuje jako fundamentalny błąd. Przede wszystkim jednak jest głębokie przekonanie, że prawdziwa sztuka funkcjonuje w ramach całkowitej wolności twórczej i bezkompromisowości poszukiwań nowych form wyrazu (zob. Rothko 2004). Czyż nie jest paradoksem, że obok takich malarzy jak Francis Bacon, Andy Warhol, Jean-Michel Basquiat, by wymienić tylko kilku twórców, jego obrazy należą dziś do najbardziej pożądanych na rynku sztuki osiągając zawrotne ceny liczone w setkach milionów dolarów? Ciekawe, co by na to powiedział ich twórca?
Tych okazji do oglądania dzieł Rothko, o których pisałem powyżej, było znacznie więcej, nie o wszystkich zapewne pamiętam, nigdy nie prowadziłem skrupulatnie dziennika kolekcjonera, choć z perspektywy czasu trochę tego żałuję, bowiem byłby to dokument potwierdzający moją fascynację twórczością tego malarza w sposób systematyczny i uporządkowany. Skąd ona się wzięła? Tak naprawdę bardzo trudno odpowiedzieć na to proste wydawałoby się pytanie. Mógłbym rzecz jasna zastosować tutaj klucz estetycznego dyskursu i nawiązań do swoich badawczych zainteresowań w obszarze sztuki, w której zawsze ważna dla mnie była siła czystej wizualności/widzialności, co wyrażało się w fascynacji twórczością takich artystów sztuki nowych mediów jak Ryoji Ikeda, Kurt Hentschlager czy Braian Eno. Musiałem jednak wykonać krok wstecz, poszukać takich momentów w rozwoju sztuki współczesnej, w których tego typu tendencje się rozpoczęły.
I tak, na zasadzie retro-poszukiwań, pojawił się zapewne Rothko, który nie tylko był prekursorem i antycypował ten rodzaj zachwytu nad czystą (nie Witkacowską) formą, ale w sposób doskonały dawał przestrzeń do kontemplacji siły malarskiego płótna, zanim zostało ono zastąpione, czy może raczej wyparte, przez cyfrowy ekran. Być może dlatego, że od lat ekrany były dla mnie podstawowym miejscem uobecniania się obrazów – w ostatnich latach zdecydowanie staram się równoważyć, by nie powiedzieć zamieniać, te doznania bezpośrednim kontaktem ze statycznymi malarskimi płótnami. Zarówno tych największych „starych mistrzów”, których obrazy oglądam w Kunsthistorisches Museum w Wiedniu czy w paryskim Luwrze. Ale „nowi mistrzowie” też są w kręgu moich zainteresowań, dlatego staram się nie zapominać o malarzach współczesnych, takich jak Gerhard Richter oglądany przez mnie niedawno w Neue Nationalgalerie w Berlinie, Julie Mehretu (wystawa w Muzem Sztuki Współczesnej w Warszawie), zmarły w tym roku David Hockney czy też Wojciech Fangor (prezentowany w roku 2024 w Krupa Art Fundation we Wrocławiu). Tradycyjne malarstwo (nie „ekranowe”, choć „video paintings” chociażby w wydaniu Briana Eno to bardzo ciekawe propozycje) wcale nie zostało sprowadzone do postrzegania go jako sztuki przeszłości – wręcz odwrotnie. Możemy mówić wręcz o jego renesansie. Projekty konceptualne, instalacje, sztuka nowych mediów, performans, AI Art, itd. tylko wzmocniły zainteresowanie zarówno artystów, jak i odbiorców „analogowym” malowaniem.
W Palazzo Strozzi we Florencji byłem po raz pierwszy dziesięć lat temu oglądając wielką retrospektywę Billa Violi (zob. Zawojski 2017). Teraz, po latach, oglądam w tym jednym z najwspanialszych włoskich pałaców renesansowych dzieła artysty, który we Florencji był kilkukrotnie. Po raz pierwszy w 1950 roku, kiedy w sposób zdecydowany kształtował się jego styl malarski, w którym dominuje operowanie zredukowaną kolorystyką, płótnami na których znajdują się zawieszone w przestrzeni poprzeczne pasy z rozmytymi, miękkimi krawędziami. Nie zamierzam dokonywać tutaj zresztą analizy jego twórczości, myślę raczej o sile bezpośredniego oddziaływania obrazów oglądanych „na żywo”. Mistycznych stanach (tak wiem, brzmi to podejrzanie), w które wchodzę, kiedy, jak chciał artysta, jestem bardzo blisko obrazu(ów). To prawdziwa immersja, nie ta sztucznie wytwarzana w immersyjnych środowiskach cyfrowych. Dodam tylko, że kilka godzin po wizycie w Pallazo Strozzi oglądałem w Cattedrale dell’Immagine, czyli zdesakralizowanym kościele Santo Stefano Al Ponte, „cyfrową podróż przez dziewięć kręgów Piekła [chodzi o Dantego oczywiście – P.Z.] z wykorzystaniem wielkich projekcji, pokoi luster oraz stacji VR” – jak napisali organizatorzy. Reklamowana była ona jako niezwykłe, immersyjne, polisensoryczne i multimedialne przedsięwzięcie. W efekcie straciłem tylko czas i po raz kolejny uświadomiłem sobie, że to dobry pomysł na zarabianie pieniędzy, ale niewiele mający wspólnego z prawdziwą sztuką.
Zatrzymywałem się zatem przed kolejnymi płótnami (zgromadzono ich w Palazzo Strozzi ponad siedemdziesiąt) i „wchodziłem” do ich wnętrza, by po jakimś dłuższym lub krótszym czasie wracać do rzeczywistości poza-obrazowej; obrazy mnie pochłaniały, a ja pochłaniałem obrazy. W jednym z esejów zamieszczonych w książce „The Artist’s Reality: Philosophies of Art” malarz zadaje pytanie: „Po co w ogóle malować?” (Rothko 2004, s. 6). Sztukę, w tym malowanie, można potraktować po prostu jako „naturalną funkcję biologiczną” – to perspektywa artysty, rodzaj imperatywu. A jaka jest perspektywa widza? Czy to także „funkcja biologiczna”? A może kulturowa, społeczna, wyraz snobizmu albo zaspakajania (versus kompensacji) własnych niedostatków w zakresie wyrażania siebie? Każda odpowiedź może być tylko próbą przybliżenia się do istoty spraw, żadna całkowicie prawdziwa.
Kolejne odsłony wystawy we Florencji w porządku chronologicznym przedstawiały następujące po sobie etapy twórczości Rothko: „Figuration and Surrealism”, „Multiforms, Pre-Classic and Early Classic Works”, „The 1950s”, „The Mid-Late 50s”, „Sketches for ‘Seagram Murals’ and Classic Canvases”, „Sketches for ‘Harvard Murals’”, „The Early 1960”, „The Late 1950s. Early 1960s”, „The Late 1960s”, „Late Works on Paper”. Dziesięć odsłon, dziesięć etapów artystycznej drogi malarza, który zapewne niekoniecznie sam tak właśnie podzieliłby swoją twórczość. Zrobili to kuratorzy wystawy, czyli jego syn Christopher Rothko i Elena Geuna.
Szczególnie mi bliskie, i ciągle frapujące, monochromatyczne płótna z ostatnich lat twórczości w drugiej połowie lat sześćdziesiątych nieustannie skłaniają mnie do refleksji nad istotą tego malarstwa, ale przede wszystkim nad moją ich fascynacją. I prawdę powiedziawszy nie bardzo nawet chcę poszukiwać źródeł swego rodzaju olśnienia, które pojawiło się onegdaj i niezmiennie mi towarzyszy. Wiem, że w tych obrazach wcale nie chodzi o mierzenie się ze światem widzialnym, jego doświadczaniem. One wyrażają prawdę o istocie ludzkiej egzystencji w formie abstrakcyjnej, przekraczającej możliwość rozumowego i dyskursywnego opisu oraz analizy. Ich formalny kształt jest niezmiernie istotny, ale to nie forma jest najważniejsza. Ona jest tylko środkiem – jak wielokrotnie podkreślał artysta – do wyrażania uniwersalnych praw ludzkiej egzystencji w swoich rudymentarnych odsłonach. Tragedii, ekscytacji, samotności, poczucia sensu i bezsensu istnienia jednocześnie. Ostatecznym gestem samego malarza stało się samobójstwo. Nawet nie próbuję roztrząsać tej decyzji.
***
Byłem we Florencji na kilka dni przed zamknięciem wystawy, minęło już od tego czasu kilka tygodni. To długo i niedługo zarazem, w jakiś nie do końca wytłumaczalny sposób wspomnienie, pamięć, mentalne powidoki oglądanych obrazów wracały i wracają do mnie nieustannie. Ten tekst jest tylko, zapewne lapidarną i szkicową, próbą ich utrwalenia.
LITERATURA:
Rothko M.: „The Artist’s Reality: Philosophies of Art”. New Haven, London 2004.
Rothko C.: „Mark Rothko. From the Inside Out”. New Haven, London 2015.
Waldman D.: „Mark Rothko, 1903–1970. A Retrospective”. New York 1978.
Weiss J. (red.): „Mark Rothko”. Washington DC, New Haven, London 1999.
Zawojski P.: Bill Viola we Florencji. „Opcje” 2017, nr 3-4.
To było kolekcjonowanie w dużej mierze przypadkowe, ale też czasem chęć zobaczenia kolejnego płótna malarza powodowała, że zmieniałem swoje plany i zamiast oglądania oraz słuchania zaawansowanych technologicznie realizacji z obszaru sztuki nowych mediów – zasiadałem przed jednym płótnem na długi czas. Tak było w Paryżu w Centre Pompidou, gdzie oglądałem obraz „Black, Red over Black on Red” (1964). Tak było w Bilbao, tu „Untitled” (z roku 1952/1953) przysłonił mi znakomite prace Andy Warhola, Roberta Rauschenberga, Jeana-Michela Basquiata, Yvesa Kleina czy Clyfforda Stilla. W Museum of Modern Art w Nowym Jorku, wiele lat temu, widziałem kilka obrazów Rothko, z których chyba największe wrażenie zrobiła na mnie kompozycja „No. 16 (Red, Brown, and Black)” (1958).
Kilka dni temu oglądając wystawę w Neue Nationalgalerie w Berlinie, gromadzącą dzieła sztuki współczesnej znajdujące się w zbiorach tej instytucji, zatytułowanej „Extreme Tension. Art Between Politics and Society. Collection of the Nationalgalerie 1945–2000”, także zobaczyłem obraz amerykańskiego, choć urodzonego w łotewskim Daugavpils (Dyneburg), malarza (prezentowane płótno to „#5 (Reds)” z 1961 roku). Otwarte w tym mieście w 2013 roku Muzeum Marka Rothko jest rzecz jasna kolejnym punktem na mojej kolekcjonerskiej mapie – do tej pory nie zrealizowanym, ale zapewne postaram się tam dotrzeć. Przy okazji niejako muszę wspomnieć o jeszcze jednym miejscu, które sytuuję w swoich planach kolekcjonerskich – Rothko Chapel. To bezwyznaniowa kaplica w Houston w Teksasie, otwarta w 1971 roku, sam artysta nie doczekał jej otwarcia, bowiem na kilka miesięcy przed tym faktem popełnił samobójstwo. Chciałbym kiedyś zobaczyć czternaście wielkoformatowych, monochromatycznych płócien namalowanych w latach 1964–1967, być może byłby to rodzaj zwieńczenia moich podróży związanych z pasją kolekcjonowania jego dzieł. Które przecież oglądałem w postaci reprodukcji w wielu publikacjach i licznych katalogach wystaw gromadzonych przeze mnie pieczołowicie, co notabene wiązało się z niemałymi wydatkami. Te szczególnie dla mnie wartościowe, to publikacje takie jak: zredagowany przez Jeffreya Weissa katalog wystaw retrospektywnych (1998–1999) odbywających się w National Gallery of Art w Waszyngtonie, Whitney Museum of American Art w Nowym Jorku oraz Musée d’art moderne de la ville de Paris (1998 – 1999) – zatytułowany po prostu „Mark Rothko” (zob. Weiss 1999). Diane Waldman „Mark Rothko, 1903–1970. A Retrospective” (zob. Waldman 1978) oraz publikacja syna malarza, Christophera Rothko, „Mark Rothko. From the Inside Out” (zob. Rothko 2015). Wspominam tylko o tych publikacjach, w których znajdowały się liczne reprodukcje obrazów, choć mógłbym dodać w tym miejscu bardzo liczne opracowania monograficzne, które były ich pozbawione.
Najważniejszą pozycją jest jednak odnaleziony po blisko pięćdziesięciu latach maszynopis samego artysty, w którym (najprawdopodobniej w latach 1940–1941) w przełomowym dla siebie momencie kształtowania się własnego, wyrazistego stylu malarskiego, choć przecież także wyznaczającego kierunek, w którym podążali w najbliższym czasie malarze związani z nurtem Color Field Painting, szkicował własną filozofię sztuki. Ten zestaw krótkich tekstów głęboko osadzonych w tradycji historii sztuki, ale i własnych przekonań estetycznych, to jeden z najważniejszych tekstów artystów dwudziestowiecznych, którzy starali się zmierzyć z fundamentalnymi pytaniami dotyczącymi sensu życia dla sztuki poprzez malowanie obrazów. Jest tu Giotto, Platon, Ucello, Watteau, Tintoretto, Tycjan, Velázquez, Monet, Michał Anioł, ale też krytyka sztuki współczesnej, która zerwała więzi z przeszłością, co malarz traktuje jako fundamentalny błąd. Przede wszystkim jednak jest głębokie przekonanie, że prawdziwa sztuka funkcjonuje w ramach całkowitej wolności twórczej i bezkompromisowości poszukiwań nowych form wyrazu (zob. Rothko 2004). Czyż nie jest paradoksem, że obok takich malarzy jak Francis Bacon, Andy Warhol, Jean-Michel Basquiat, by wymienić tylko kilku twórców, jego obrazy należą dziś do najbardziej pożądanych na rynku sztuki osiągając zawrotne ceny liczone w setkach milionów dolarów? Ciekawe, co by na to powiedział ich twórca?
Tych okazji do oglądania dzieł Rothko, o których pisałem powyżej, było znacznie więcej, nie o wszystkich zapewne pamiętam, nigdy nie prowadziłem skrupulatnie dziennika kolekcjonera, choć z perspektywy czasu trochę tego żałuję, bowiem byłby to dokument potwierdzający moją fascynację twórczością tego malarza w sposób systematyczny i uporządkowany. Skąd ona się wzięła? Tak naprawdę bardzo trudno odpowiedzieć na to proste wydawałoby się pytanie. Mógłbym rzecz jasna zastosować tutaj klucz estetycznego dyskursu i nawiązań do swoich badawczych zainteresowań w obszarze sztuki, w której zawsze ważna dla mnie była siła czystej wizualności/widzialności, co wyrażało się w fascynacji twórczością takich artystów sztuki nowych mediów jak Ryoji Ikeda, Kurt Hentschlager czy Braian Eno. Musiałem jednak wykonać krok wstecz, poszukać takich momentów w rozwoju sztuki współczesnej, w których tego typu tendencje się rozpoczęły.
I tak, na zasadzie retro-poszukiwań, pojawił się zapewne Rothko, który nie tylko był prekursorem i antycypował ten rodzaj zachwytu nad czystą (nie Witkacowską) formą, ale w sposób doskonały dawał przestrzeń do kontemplacji siły malarskiego płótna, zanim zostało ono zastąpione, czy może raczej wyparte, przez cyfrowy ekran. Być może dlatego, że od lat ekrany były dla mnie podstawowym miejscem uobecniania się obrazów – w ostatnich latach zdecydowanie staram się równoważyć, by nie powiedzieć zamieniać, te doznania bezpośrednim kontaktem ze statycznymi malarskimi płótnami. Zarówno tych największych „starych mistrzów”, których obrazy oglądam w Kunsthistorisches Museum w Wiedniu czy w paryskim Luwrze. Ale „nowi mistrzowie” też są w kręgu moich zainteresowań, dlatego staram się nie zapominać o malarzach współczesnych, takich jak Gerhard Richter oglądany przez mnie niedawno w Neue Nationalgalerie w Berlinie, Julie Mehretu (wystawa w Muzem Sztuki Współczesnej w Warszawie), zmarły w tym roku David Hockney czy też Wojciech Fangor (prezentowany w roku 2024 w Krupa Art Fundation we Wrocławiu). Tradycyjne malarstwo (nie „ekranowe”, choć „video paintings” chociażby w wydaniu Briana Eno to bardzo ciekawe propozycje) wcale nie zostało sprowadzone do postrzegania go jako sztuki przeszłości – wręcz odwrotnie. Możemy mówić wręcz o jego renesansie. Projekty konceptualne, instalacje, sztuka nowych mediów, performans, AI Art, itd. tylko wzmocniły zainteresowanie zarówno artystów, jak i odbiorców „analogowym” malowaniem.
W Palazzo Strozzi we Florencji byłem po raz pierwszy dziesięć lat temu oglądając wielką retrospektywę Billa Violi (zob. Zawojski 2017). Teraz, po latach, oglądam w tym jednym z najwspanialszych włoskich pałaców renesansowych dzieła artysty, który we Florencji był kilkukrotnie. Po raz pierwszy w 1950 roku, kiedy w sposób zdecydowany kształtował się jego styl malarski, w którym dominuje operowanie zredukowaną kolorystyką, płótnami na których znajdują się zawieszone w przestrzeni poprzeczne pasy z rozmytymi, miękkimi krawędziami. Nie zamierzam dokonywać tutaj zresztą analizy jego twórczości, myślę raczej o sile bezpośredniego oddziaływania obrazów oglądanych „na żywo”. Mistycznych stanach (tak wiem, brzmi to podejrzanie), w które wchodzę, kiedy, jak chciał artysta, jestem bardzo blisko obrazu(ów). To prawdziwa immersja, nie ta sztucznie wytwarzana w immersyjnych środowiskach cyfrowych. Dodam tylko, że kilka godzin po wizycie w Pallazo Strozzi oglądałem w Cattedrale dell’Immagine, czyli zdesakralizowanym kościele Santo Stefano Al Ponte, „cyfrową podróż przez dziewięć kręgów Piekła [chodzi o Dantego oczywiście – P.Z.] z wykorzystaniem wielkich projekcji, pokoi luster oraz stacji VR” – jak napisali organizatorzy. Reklamowana była ona jako niezwykłe, immersyjne, polisensoryczne i multimedialne przedsięwzięcie. W efekcie straciłem tylko czas i po raz kolejny uświadomiłem sobie, że to dobry pomysł na zarabianie pieniędzy, ale niewiele mający wspólnego z prawdziwą sztuką.
Zatrzymywałem się zatem przed kolejnymi płótnami (zgromadzono ich w Palazzo Strozzi ponad siedemdziesiąt) i „wchodziłem” do ich wnętrza, by po jakimś dłuższym lub krótszym czasie wracać do rzeczywistości poza-obrazowej; obrazy mnie pochłaniały, a ja pochłaniałem obrazy. W jednym z esejów zamieszczonych w książce „The Artist’s Reality: Philosophies of Art” malarz zadaje pytanie: „Po co w ogóle malować?” (Rothko 2004, s. 6). Sztukę, w tym malowanie, można potraktować po prostu jako „naturalną funkcję biologiczną” – to perspektywa artysty, rodzaj imperatywu. A jaka jest perspektywa widza? Czy to także „funkcja biologiczna”? A może kulturowa, społeczna, wyraz snobizmu albo zaspakajania (versus kompensacji) własnych niedostatków w zakresie wyrażania siebie? Każda odpowiedź może być tylko próbą przybliżenia się do istoty spraw, żadna całkowicie prawdziwa.
Kolejne odsłony wystawy we Florencji w porządku chronologicznym przedstawiały następujące po sobie etapy twórczości Rothko: „Figuration and Surrealism”, „Multiforms, Pre-Classic and Early Classic Works”, „The 1950s”, „The Mid-Late 50s”, „Sketches for ‘Seagram Murals’ and Classic Canvases”, „Sketches for ‘Harvard Murals’”, „The Early 1960”, „The Late 1950s. Early 1960s”, „The Late 1960s”, „Late Works on Paper”. Dziesięć odsłon, dziesięć etapów artystycznej drogi malarza, który zapewne niekoniecznie sam tak właśnie podzieliłby swoją twórczość. Zrobili to kuratorzy wystawy, czyli jego syn Christopher Rothko i Elena Geuna.
Szczególnie mi bliskie, i ciągle frapujące, monochromatyczne płótna z ostatnich lat twórczości w drugiej połowie lat sześćdziesiątych nieustannie skłaniają mnie do refleksji nad istotą tego malarstwa, ale przede wszystkim nad moją ich fascynacją. I prawdę powiedziawszy nie bardzo nawet chcę poszukiwać źródeł swego rodzaju olśnienia, które pojawiło się onegdaj i niezmiennie mi towarzyszy. Wiem, że w tych obrazach wcale nie chodzi o mierzenie się ze światem widzialnym, jego doświadczaniem. One wyrażają prawdę o istocie ludzkiej egzystencji w formie abstrakcyjnej, przekraczającej możliwość rozumowego i dyskursywnego opisu oraz analizy. Ich formalny kształt jest niezmiernie istotny, ale to nie forma jest najważniejsza. Ona jest tylko środkiem – jak wielokrotnie podkreślał artysta – do wyrażania uniwersalnych praw ludzkiej egzystencji w swoich rudymentarnych odsłonach. Tragedii, ekscytacji, samotności, poczucia sensu i bezsensu istnienia jednocześnie. Ostatecznym gestem samego malarza stało się samobójstwo. Nawet nie próbuję roztrząsać tej decyzji.
***
Byłem we Florencji na kilka dni przed zamknięciem wystawy, minęło już od tego czasu kilka tygodni. To długo i niedługo zarazem, w jakiś nie do końca wytłumaczalny sposób wspomnienie, pamięć, mentalne powidoki oglądanych obrazów wracały i wracają do mnie nieustannie. Ten tekst jest tylko, zapewne lapidarną i szkicową, próbą ich utrwalenia.
LITERATURA:
Rothko M.: „The Artist’s Reality: Philosophies of Art”. New Haven, London 2004.
Rothko C.: „Mark Rothko. From the Inside Out”. New Haven, London 2015.
Waldman D.: „Mark Rothko, 1903–1970. A Retrospective”. New York 1978.
Weiss J. (red.): „Mark Rothko”. Washington DC, New Haven, London 1999.
Zawojski P.: Bill Viola we Florencji. „Opcje” 2017, nr 3-4.
Rothko in Florence. Fondazione Palazzo Strozzi, Biblioteca Medicea Laurenziana, Museo di San Marco. Florencja. 14.03-23.08. 2026.
| Zadanie dofinansowane ze środków budżetu Województwa Śląskiego. Zrealizowano przy wsparciu Fundacji Otwarty Kod Kultury. |
![]() |
![]() |









ISSN 2658-1086

