KIEDY NIEDOSTATEK STAJE SIĘ STYLEM (MICHAŁ MYŚLIŃSKI, PAULINA MAZUREK: 'ORNO. HISTORIA I DRUGIE ŻYCIE PRL-OWSKIEJ BIŻUTERII')
A
A
A
Biżuteria ORNO powstawała w rzeczywistości niedoborów, ograniczeń systemowych i gospodarki, która niekoniecznie sprzyjała indywidualnej ekspresji twórczej. Mimo to potrafiła być bezkompromisowa, wyrazista i nowoczesna, dlatego na trwałe zapisała się w dziejach polskiego złotnictwa i sztuki użytkowej. Książka „ORNO. Historia i drugie życie PRL-owskiej biżuterii”, wydana przez Marginesy, przypomina historię tej spółdzielni nie tylko historykom sztuki i kolekcjonerom, lecz wszystkim, których wyobraźnię rozpalają piękne przedmioty.
Książka została podzielona na cztery części, a każda z nich odsłania inny wymiar fenomenu ORNO. Pierwszą przygotował dr hab. Michał Myśliński, historyk sztuki specjalizujący się między innymi w złotnictwie XVIII–XX wieku, wzornictwie i powojennej biżuterii. Autor osadza działalność spółdzielni w szerokim kontekście przemian polskiego wzornictwa i złotnictwa po II wojnie światowej.
Dowiadujemy się, że powojenna rzeczywistość nie była szczególnie łaskawa dla biżuterii. Odbudowa kraju oznaczała inne priorytety, wiele przedwojennych zakładów przestało istnieć, a środowisko rzemieślnicze zmagało się z brakami kadrowymi. Do tego dochodziły ograniczenia gospodarki socjalistycznej, przemiany organizacyjne i stopniowe eliminowanie prywatnego handlu.
Rodowód ORNO wiąże się ze środowiskiem artystów plastyków i rzemieślników skupionych wokół Romualda Rochackiego. Istotne było dla nich przesłanie, że projektowanie i wykonawstwo nie powinny funkcjonować jako dwa odrębne światy. Bliskie temu podejściu były idee ruchu Arts and Crafts, podkreślającego znaczenie pracy ręcznej, szacunku dla materiału i kompetencji wykonawcy.
To jeden z ciekawszych aspektów historii ORNO: spotkanie artysty z rzemieślnikiem nie miało być jedynie praktycznym układem, w którym jeden dostarcza projekt, a drugi go realizuje. Chodziło o współpracę, w której wiedza o materiale i technice współtworzyła ostateczny kształt przedmiotu. W złotnictwie jest to szczególnie ważne – projekt może wyglądać znakomicie na papierze, ale dopiero kontakt z metalem weryfikuje, czy forma jest wykonalna, trwała i rzeczywiście przekonująca.
Myśliński pokazuje również, jak kształtowały się struktury organizacyjne spółdzielni, jak ewoluowała jej nazwa i w jaki sposób próbowano podnosić kwalifikacje pracowników. Kursy zawodowe prowadzone w latach 1952–1956 były częścią szerszego procesu budowania kompetencji rzemieślniczych. Ważnym świadectwem tej działalności jest także „Wielka Księga ORNO”, zawierająca najstarsze wzory. To nie tylko dokumentacja projektów, lecz również zapis myślenia o formie i materialnej kulturze epoki.
Jednym z najbardziej interesujących wątków jest charakterystyczna estetyka ORNO. Prostota form, inspiracje sztuką ludową, wyrazista faktura i wykorzystanie modelowanej blachy nie były wyłącznie kwestią upodobań projektantów. Język formalny biżuterii kształtowały także możliwości techniczne, dostępność materiałów i ograniczenia warsztatowe.
W tym miejscu pojawia się fascynujący mechanizm dobrze znany historii designu: ograniczenie potrafi stać się atutem, a niedostatek – źródłem nowej jakości estetycznej. To, co początkowo mogło wynikać z konieczności, z czasem zaczęło funkcjonować jako rozpoznawalna cecha stylu. Surowość, nierówności powierzchni i mocna ekspozycja materiału nie musiały już świadczyć o braku jubilerskiej finezji – mogły budować indywidualny charakter przedmiotu.
Mimo to, a może właśnie dlatego, biżuteria spółdzielni zyskała opinię ekskluzywnej, artystycznej, a przez to trudno dostępnej. Kojarzono ją z aktorkami, prezenterkami i środowiskiem artystycznej bohemy. Była nowoczesna, intrygująca, nieco mityczna. W drugiej połowie lat sześćdziesiątych pojawił się pomysł, aby uczynić ją bardziej dostępną i odebrać jej statusowy wymiar. Miała przestać być symbolem materialnego uprzywilejowania, a stać się dobrem powszechnym. Jednak ORNO nadal kojarzyło się z czymś wyjątkowym. Trudno się dziwić – wartość symboliczna przedmiotu nie poddaje się tak łatwo administracyjnym regulacjom.
Kolejne lata przyniosły kryzys, osłabienie działalności i zmieniające się mody. Tym ciekawszy jest dzisiejszy renesans zainteresowania ORNO. Biżuteria spółdzielni znów przyciąga kolekcjonerów, a rosnące zainteresowanie jej wyrobami przypomina, że historia przedmiotów użytkowych rzadko kończy się wraz z zamknięciem zakładu.
Drugą część książki przygotowała Paulina Mazurek, kolekcjonerka powojennej biżuterii artystycznej i twórczyni grupy „Perły z lamusa”. Dostajemy osobistą opowieść o kolekcjonowaniu, uzupełnioną o praktyczną wiedzę. Mazurek zaczyna od własnej kolekcjonerskiej drogi i pyta o sens gromadzenia przedmiotów. Czy kolekcja jest wyrazem fascynacji? Zbiorem obiektów badawczych? A może prywatnym archiwum, w którym każdy przedmiot przechowuje ślady poprzednich właścicieli i ich historię?
Autorka nie zatrzymuje się na refleksjach. Podpowiada, jak szukać biżuterii ORNO, oceniać jej autentyczność, rozpoznawać potencjalne podróbki, dbać o poszczególne przedmioty i wreszcie – jak je nosić. Ta część książki ma zdecydowanie praktyczny charakter. Jest przewodnikiem dla osób, które dopiero zaczynają przygodę z kolekcjonowaniem, ale także zestawem wskazówek dla tych, którzy już od dawna polują na przedmioty z historią. Co ważne, autorka nie buduje niepotrzebnego dystansu między ekspertem a czytelnikiem.
Trzecia część, również opracowana przez Paulinę Mazurek, zawiera wspomnienia Józefa Teclawa. To jeden z tych fragmentów, które mają szczególną wartość, ponieważ pozwalają spojrzeć na ORNO nie przez pryzmat gotowych wyrobów, lecz codziennej pracy warsztatowej.
Historia sztuki i wzornictwa często koncentruje się na projektantach, stylach oraz finalnych realizacjach, znacznie rzadziej zaglądając do warsztatu, w którym projekt nabiera materialnego kształtu. Dla mnie obecność tej perspektywy stanowi jeden z najmocniejszych punktów publikacji. Dzięki niej rzemieślnik przestaje być anonimowym wykonawcą cudzej wizji. Staje się uczestnikiem procesu twórczego, osobą posiadającą własną wiedzę, doświadczenie i zawodową tożsamość. To ważne również dziś, kiedy tak chętnie zachwycamy się rękodziełem, a jednocześnie nie zawsze zastanawiamy się, ile czasu i pracy kryje się za przedmiotem, który na pierwszy rzut oka może wydawać się „prosty”.
Czwarta część, zajmująca około połowy książki, to obszerny album fotograficzny. Stanowi prawdziwą ucztę dla oka, ale także istotne uzupełnienie wcześniejszych rozdziałów. Otrzymujemy rozbudowany przegląd biżuterii i wyrobów użytkowych ORNO, uporządkowany według kategorii: od pierścionków i obrączek, przez broszki, szpile, spinki do krawata, klipsy, nausznice i ozdoby do włosów, po naszyjniki, kolie, wisiory, bransoletki i łańcuszki. Nie zabrakło również pojemników, zastawy stołowej, galanterii oraz pudełek i opakowań.
Albumowa część publikacji działa na kilku poziomach. Pozwala przyjrzeć się różnorodności form, zestawieniom materiałów i detalom wykonania, ułatwia porównywanie obiektów oraz wychwytywanie powracających rozwiązań formalnych, a przy tym daje zwyczajną przyjemność oglądania. W książce poświęconej sztuce użytkowej nie jest to przecież sprawa drugorzędna.
Na uwagę zasługuje również sama oprawa graficzna publikacji. Atrakcyjny projekt i przyciągająca wzrok okładka sprawiają, że to książka nie tylko do czytania, lecz także do przeglądania i podziwiania. W przypadku tematu tak mocno związanego z formą i estetyką przedmiotów wizualna strona wydawnictwa ma szczególne znaczenie.
Największą zaletą tej książki jest połączenie kilku perspektyw: historycznej, kolekcjonerskiej, warsztatowej i wizualnej. Każda odpowiada na inne pytania, a razem tworzą opowieść pełniejszą niż klasyczny katalog czy opracowanie historyczne. Biżuteria powojenna przez długi czas pozostawała tematem, który nie zawsze przebijał się do szerszego obiegu wydawniczego. Opracowania naukowe i specjalistyczne katalogi są niezbędne, ale nie docierają do wszystkich. „ORNO. Historia i drugie życie PRL-owskiej biżuterii” z powodzeniem łączy przystępność z merytoryczną zawartością, nie rezygnując przy tym z atrakcyjnej formy.
Jest to publikacja, która może zainteresować zarówno historyków sztuki i badaczy wzornictwa oraz rzemiosła, jak i kolekcjonerów, projektantów czy osoby dopiero odkrywające powojenną biżuterię. Co istotne, nie wymaga wcześniejszego przygotowania specjalistycznego. Wystarczy ciekawość i gotowość, by spojrzeć na przedmiot codziennego użytku jak na świadectwo swojej epoki.
A jeśli przy okazji zaczniemy uważniej przeglądać targi staroci, antykwariaty i rodzinne szkatułki, będzie to chyba najlepszy dowód, że książka spełniła swoje zadanie.
Książka została podzielona na cztery części, a każda z nich odsłania inny wymiar fenomenu ORNO. Pierwszą przygotował dr hab. Michał Myśliński, historyk sztuki specjalizujący się między innymi w złotnictwie XVIII–XX wieku, wzornictwie i powojennej biżuterii. Autor osadza działalność spółdzielni w szerokim kontekście przemian polskiego wzornictwa i złotnictwa po II wojnie światowej.
Dowiadujemy się, że powojenna rzeczywistość nie była szczególnie łaskawa dla biżuterii. Odbudowa kraju oznaczała inne priorytety, wiele przedwojennych zakładów przestało istnieć, a środowisko rzemieślnicze zmagało się z brakami kadrowymi. Do tego dochodziły ograniczenia gospodarki socjalistycznej, przemiany organizacyjne i stopniowe eliminowanie prywatnego handlu.
Rodowód ORNO wiąże się ze środowiskiem artystów plastyków i rzemieślników skupionych wokół Romualda Rochackiego. Istotne było dla nich przesłanie, że projektowanie i wykonawstwo nie powinny funkcjonować jako dwa odrębne światy. Bliskie temu podejściu były idee ruchu Arts and Crafts, podkreślającego znaczenie pracy ręcznej, szacunku dla materiału i kompetencji wykonawcy.
To jeden z ciekawszych aspektów historii ORNO: spotkanie artysty z rzemieślnikiem nie miało być jedynie praktycznym układem, w którym jeden dostarcza projekt, a drugi go realizuje. Chodziło o współpracę, w której wiedza o materiale i technice współtworzyła ostateczny kształt przedmiotu. W złotnictwie jest to szczególnie ważne – projekt może wyglądać znakomicie na papierze, ale dopiero kontakt z metalem weryfikuje, czy forma jest wykonalna, trwała i rzeczywiście przekonująca.
Myśliński pokazuje również, jak kształtowały się struktury organizacyjne spółdzielni, jak ewoluowała jej nazwa i w jaki sposób próbowano podnosić kwalifikacje pracowników. Kursy zawodowe prowadzone w latach 1952–1956 były częścią szerszego procesu budowania kompetencji rzemieślniczych. Ważnym świadectwem tej działalności jest także „Wielka Księga ORNO”, zawierająca najstarsze wzory. To nie tylko dokumentacja projektów, lecz również zapis myślenia o formie i materialnej kulturze epoki.
Jednym z najbardziej interesujących wątków jest charakterystyczna estetyka ORNO. Prostota form, inspiracje sztuką ludową, wyrazista faktura i wykorzystanie modelowanej blachy nie były wyłącznie kwestią upodobań projektantów. Język formalny biżuterii kształtowały także możliwości techniczne, dostępność materiałów i ograniczenia warsztatowe.
W tym miejscu pojawia się fascynujący mechanizm dobrze znany historii designu: ograniczenie potrafi stać się atutem, a niedostatek – źródłem nowej jakości estetycznej. To, co początkowo mogło wynikać z konieczności, z czasem zaczęło funkcjonować jako rozpoznawalna cecha stylu. Surowość, nierówności powierzchni i mocna ekspozycja materiału nie musiały już świadczyć o braku jubilerskiej finezji – mogły budować indywidualny charakter przedmiotu.
Mimo to, a może właśnie dlatego, biżuteria spółdzielni zyskała opinię ekskluzywnej, artystycznej, a przez to trudno dostępnej. Kojarzono ją z aktorkami, prezenterkami i środowiskiem artystycznej bohemy. Była nowoczesna, intrygująca, nieco mityczna. W drugiej połowie lat sześćdziesiątych pojawił się pomysł, aby uczynić ją bardziej dostępną i odebrać jej statusowy wymiar. Miała przestać być symbolem materialnego uprzywilejowania, a stać się dobrem powszechnym. Jednak ORNO nadal kojarzyło się z czymś wyjątkowym. Trudno się dziwić – wartość symboliczna przedmiotu nie poddaje się tak łatwo administracyjnym regulacjom.
Kolejne lata przyniosły kryzys, osłabienie działalności i zmieniające się mody. Tym ciekawszy jest dzisiejszy renesans zainteresowania ORNO. Biżuteria spółdzielni znów przyciąga kolekcjonerów, a rosnące zainteresowanie jej wyrobami przypomina, że historia przedmiotów użytkowych rzadko kończy się wraz z zamknięciem zakładu.
Drugą część książki przygotowała Paulina Mazurek, kolekcjonerka powojennej biżuterii artystycznej i twórczyni grupy „Perły z lamusa”. Dostajemy osobistą opowieść o kolekcjonowaniu, uzupełnioną o praktyczną wiedzę. Mazurek zaczyna od własnej kolekcjonerskiej drogi i pyta o sens gromadzenia przedmiotów. Czy kolekcja jest wyrazem fascynacji? Zbiorem obiektów badawczych? A może prywatnym archiwum, w którym każdy przedmiot przechowuje ślady poprzednich właścicieli i ich historię?
Autorka nie zatrzymuje się na refleksjach. Podpowiada, jak szukać biżuterii ORNO, oceniać jej autentyczność, rozpoznawać potencjalne podróbki, dbać o poszczególne przedmioty i wreszcie – jak je nosić. Ta część książki ma zdecydowanie praktyczny charakter. Jest przewodnikiem dla osób, które dopiero zaczynają przygodę z kolekcjonowaniem, ale także zestawem wskazówek dla tych, którzy już od dawna polują na przedmioty z historią. Co ważne, autorka nie buduje niepotrzebnego dystansu między ekspertem a czytelnikiem.
Trzecia część, również opracowana przez Paulinę Mazurek, zawiera wspomnienia Józefa Teclawa. To jeden z tych fragmentów, które mają szczególną wartość, ponieważ pozwalają spojrzeć na ORNO nie przez pryzmat gotowych wyrobów, lecz codziennej pracy warsztatowej.
Historia sztuki i wzornictwa często koncentruje się na projektantach, stylach oraz finalnych realizacjach, znacznie rzadziej zaglądając do warsztatu, w którym projekt nabiera materialnego kształtu. Dla mnie obecność tej perspektywy stanowi jeden z najmocniejszych punktów publikacji. Dzięki niej rzemieślnik przestaje być anonimowym wykonawcą cudzej wizji. Staje się uczestnikiem procesu twórczego, osobą posiadającą własną wiedzę, doświadczenie i zawodową tożsamość. To ważne również dziś, kiedy tak chętnie zachwycamy się rękodziełem, a jednocześnie nie zawsze zastanawiamy się, ile czasu i pracy kryje się za przedmiotem, który na pierwszy rzut oka może wydawać się „prosty”.
Czwarta część, zajmująca około połowy książki, to obszerny album fotograficzny. Stanowi prawdziwą ucztę dla oka, ale także istotne uzupełnienie wcześniejszych rozdziałów. Otrzymujemy rozbudowany przegląd biżuterii i wyrobów użytkowych ORNO, uporządkowany według kategorii: od pierścionków i obrączek, przez broszki, szpile, spinki do krawata, klipsy, nausznice i ozdoby do włosów, po naszyjniki, kolie, wisiory, bransoletki i łańcuszki. Nie zabrakło również pojemników, zastawy stołowej, galanterii oraz pudełek i opakowań.
Albumowa część publikacji działa na kilku poziomach. Pozwala przyjrzeć się różnorodności form, zestawieniom materiałów i detalom wykonania, ułatwia porównywanie obiektów oraz wychwytywanie powracających rozwiązań formalnych, a przy tym daje zwyczajną przyjemność oglądania. W książce poświęconej sztuce użytkowej nie jest to przecież sprawa drugorzędna.
Na uwagę zasługuje również sama oprawa graficzna publikacji. Atrakcyjny projekt i przyciągająca wzrok okładka sprawiają, że to książka nie tylko do czytania, lecz także do przeglądania i podziwiania. W przypadku tematu tak mocno związanego z formą i estetyką przedmiotów wizualna strona wydawnictwa ma szczególne znaczenie.
Największą zaletą tej książki jest połączenie kilku perspektyw: historycznej, kolekcjonerskiej, warsztatowej i wizualnej. Każda odpowiada na inne pytania, a razem tworzą opowieść pełniejszą niż klasyczny katalog czy opracowanie historyczne. Biżuteria powojenna przez długi czas pozostawała tematem, który nie zawsze przebijał się do szerszego obiegu wydawniczego. Opracowania naukowe i specjalistyczne katalogi są niezbędne, ale nie docierają do wszystkich. „ORNO. Historia i drugie życie PRL-owskiej biżuterii” z powodzeniem łączy przystępność z merytoryczną zawartością, nie rezygnując przy tym z atrakcyjnej formy.
Jest to publikacja, która może zainteresować zarówno historyków sztuki i badaczy wzornictwa oraz rzemiosła, jak i kolekcjonerów, projektantów czy osoby dopiero odkrywające powojenną biżuterię. Co istotne, nie wymaga wcześniejszego przygotowania specjalistycznego. Wystarczy ciekawość i gotowość, by spojrzeć na przedmiot codziennego użytku jak na świadectwo swojej epoki.
A jeśli przy okazji zaczniemy uważniej przeglądać targi staroci, antykwariaty i rodzinne szkatułki, będzie to chyba najlepszy dowód, że książka spełniła swoje zadanie.
Michał Myśliński, Paulina Mazurek: „ORNO. Historia i drugie życie PRL-owskiej biżuterii”. Marginesy. Warszawa 2026.
| Zadanie dofinansowane ze środków budżetu Województwa Śląskiego. Zrealizowano przy wsparciu Fundacji Otwarty Kod Kultury. |
![]() |
![]() |









ISSN 2658-1086

