Wydanie bieżące

15 kwietnia 8 (200) / 2012

Katarzyna Górska,

JAPONIZM W POLSKIM MALARSTWIE MODERNISTYCZNYM: PIONIERSKA SYNTEZA

A A A
Kilka lat temu Krystyna Wilkoszewska, otwierając serię publikacji poświęconych estetykom świata, w tomie pierwszym – dotyczącym estetyki japońskiej – pisała: „Gdy starożytny Grek, postrzegając zmienność przyrodniczego świata, szukał pewności siebie i bezpieczeństwa w świecie idealnym, wyznaczając tym samym na wieki koleiny kulturowego rozwoju Europy, Japończyk – w zetknięciu z potężnymi żywiołami, na skrawkach ziemi wydartej górom i oceanom – budował swój światopogląd opierając się na pojęciach kruchości, marności i przemijania, którym systemy filozoficzne i religijne nadawały metafizyczny charakter i moc” (Wilkoszewska 2008: s. 8.). Przytoczony fragment doskonale ilustruje antagonistyczną relację pomiędzy osiągnięciami sztuki Zachodu oraz tym, co uznać należy za przykłady sztuki Japonii. Zupełnie odmienna postawa wobec otaczającej rzeczywistości, inny światopogląd oraz wrażliwość estetyczna przyświecają artystom z tych dwóch, rozdzielnych przecież, światów. A jednak współcześni badacze potrafią wskazać obszary im wspólne: miejsca wzajemnego wpływania na siebie dwóch kultur i stale obecne inspiracje poszczególnymi kluczowymi tematami.

Historyczka sztuki Anna Król właśnie tego rodzaje zależności chce prześledzić w sztuce, a dokładniej w malarstwie polskiego modernizmu. „Japonizm polski” to dwujęzyczna praca monograficzna dotycząca tytułowego zjawiska; bogato ilustrowany album (ponad 300 kolorowych ilustracji), który wymienia i uwydatnia wszelkie inspiracje – tematyczne czy formalne – w twórczości polskich malarzy końca XIX wieku. Pozycja ta jest także niezwykle cennym wkładem w badania polskiego modernizmu, ponieważ autorka w swoich rozważaniach posuwa się do niezwykle śmiałej tezy: w zjawisku polskiego japonizmu i związanych z nim motywów (za przykład służą tu przede wszystkim niezwykle szczegółowe analizy późnych prac Stanisława Wyspiańskiego) dopatruje się pierwszych oznak nadchodzącego malarstwa abstrakcyjnego. Inspiracje sztuką Dalekiego Wschodu zmierzały do wyrażania tego, co ulotne i nierealne. Ponownie sięgając do „Estetyki japońskiej”, czytamy: „[…] estetyka japońska zawieszona została między czasową ulotnością, kruchością i przemijalnością świata zjawisk a rozpościerającą się nieskończoną „przestrzenią” pozazjawiskowego świata nicości” (Tamże, s. 11). Próby uchwycenia tego, co nietrwałe i chwilowe oraz dowartościowanie w malarstwie modernizmu pustki, to wedle Anny Król argumenty przekonujące za tym, aby traktować japonizm polski jako zapowiedź ważnych przemian w malarstwie.

W książce sporo miejsca zajmują wnikliwe i drobiazgowe analizy zarówno poszczególnych obrazów tematycznie związanych z Japonią, jak syntetyczne opisy twórczości artystów, zafascynowanych w owym czasie kulturą Dalekiego Wschodu. Obecność japonizujących motywów i tematów w polskich pracach zostaje przedstawiona na tle ogólnoświatowej fascynacji Japonią. Początków tych orientalistycznych zainteresowań należy dopatrywać się w 1900 roku, podczas paryskiej Wystawy Światowej poświęconej właśnie sztuce japońskiej.

„Japonizm polski” w bardzo klarowny sposób porządkuje analizowany materiał, między innymi dzięki swojej wręcz „podręcznikowej” konstrukcji. Album podzielony został na 3 główne działy oraz obszerne wprowadzenie, na które składają się dwa artykuły – pierwszy wyjaśnia etymologię i różne definicje tytułowego „japonizmu”, drugi opisuje dokonania działalności kolekcjonerskiej Feliksa „Manggha” Jasieńskiego. Autorka poświęca zresztą w całej pracy wiele uwagi osobie Jasieńskiego, traktując jego kolekcję jako dzieło sztuki, kolekcjonera zaś – jako autora. Kolejne trzy części książki to: (1) quasi-monografie twórczości poszczególnych malarzy modernistycznych z podkreśleniem ich japońskich inspiracji, (2) analizy wybranych prac odwołujących się wprost do Japonii poprzez zastosowanie określonej kompozycji bądź przez ukazanie japońskich strojów czy przedmiotów codziennego użytku oraz (3) charakterystyka japońskich przedmiotów i zjawisk (tytułowe „Japonica”), jakie stały się natchnieniem dla dziewiętnastowiecznych artystów.

Autorka konsekwentnie w całej pracy podkreśla subtelną różnicę pomiędzy ozdobnym wykorzystaniem sztafażu budowanego za pomocą japońskich bądź chińskich przedmiotów codziennego użytku a głębszymi fascynacjami polskich modernistów estetyką japońską. To drugie zjawisko ma dla Król największe znaczenie i to ono właśnie jest tytułowym „japonizmem” w polskim malarstwie. Historyczka sztuki przywołuje pewien ciekawy historyczny paradoks: zjawisko japonizmu zyskało pod koniec XIX wieku międzynarodowy (nie tylko europejski) wymiar, a jednak fascynacja ta nie wiązała się z zainteresowaniem turystycznym. Artyści niezwykle rzadko podróżowali do Kraju Kwitnącej Wiśni, a ich znajomość szczegółów dotyczących odmienności kulturowej Zachodu i Wschodu była niewielka. Mimo to, zdaniem autorki książki: „widziane z perspektywy XXI wieku zjawisko japonizmu […] pozostaje niezmiennie jednym z najważniejszych w historii sztuki nowoczesnej”. Chociaż w Polsce fenomen artystycznych inspiracji kulturą Dalekiego Wschodu był nieco zapóźniony w stosunku do tego, co działo się na arenie zachodnioeuropejskiej, ujawnił się w twórczości czołowych przedstawicieli modernizmu. Wśród przedstawionych przez Annę Król artystów polskiego japonizmu wymienić należy: Olgę Boznańską, Juliana Fałata, Jana Stanisławskiego, Wojciecha Weissa, Ferdynanda Ruszyca, Leona Wyczółkowskiego oraz Stanisława Wyspiańskiego. Ich sylwetkom i dziełom poświęca badaczka poszczególne rozdziały.

Należy jednak pamiętać, że autorka publikacji wydanej przez Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej „Manggha” chce w twórczości polskich modernistów prześledzić nie tyle inspirowany Dalekim Wschodem sztafaż, co wszelkie zapożyczenia artystyczne, historyczne i etnograficzne ze sztuki japońskiej, jakie wpłynęły na całość dzieła wybranych malarzy. Anna Król wymienia także obiekty sztuki, szczególnie chętnie „importowane” przez kolekcjonerów do Europy w XIX wieku. W drzeworytach katagami czy kacho-ga (obrazy roślin i ptaków) historyczka sztuki dostrzega źródła fascynacji estetycznych i kompozycyjnych, jakie zostawiły ślad w pracach modernistycznych malarzy. W dziełach polskich artystów Król stara się wyśledzić przede wszystkim: „[…] nowy sposób postrzegania i ujmowania rzeczywistości i odbicie tego w komponowaniu jej obrazów. Wyrażało się to – z jednej strony – poprzez oszczędność środków wyrazu, umiejętność syntetyzowania i upraszczania form, stosowanie płaskich plam i giętkich dekoracyjnych linii, a więc poprzez wyrafinowaną prostotę i naturalność. Z drugiej strony – służyło temu budowanie harmonii poprzez układy asymetryczne («harmonia asymetrii») i kadrowanie obrazów w taki sposób, aby uzyskać wycinek większej całości. Uzyskiwano to między innymi poprzez umieszczanie jakiegoś szczegółu na pierwszym planie lub obcięcie przedmiotu, w wyniku czego powstawał tak zwany ciasny kadr. […] Nowatorska była organizacja przestrzeni w obrazie, na przykład stosowanie różnych punktów obserwacji (z «żabiej perspektywy», «z lotu ptaka» itp.) oraz wydobycie malarskiej roli pustej przestrzeni. Odkrywcze było również notowanie w obrazach nietrwałych i ulotnych zjawisk przyrody, wynikające z pokory i czci Japończyków wobec Natury” (Król 2011: 31).

Książka Anny Król jest z całą pewnością wyczerpującą monografią wpływu estetyki japońskiej na działania artystyczne polskich modernistów. Autorka proponuje często śmiałe tezy, które popiera rzetelnymi analizami konkretnych prac. Publikacja krakowskiego muzeum powinna się stać nie tylko lekturą obowiązkową dla wszystkich zainteresowanych kulturą Japonii. Jest ona także niezwykle interesującą pozycją dla wielbicieli poszczególnych wymienionych w książce artystów. To niezwykle interesujące i ożywcze spojrzenie na dzieła chociażby Leona Wyczółkowskiego, znanego ze wspaniałych pejzaży tatrzańskich, czy na cały malarski dorobek Stanisława Wyspiańskiego. Jak sama autorka zaznacza we wstępie: opisywane przez nią zjawisko do tej pory było pomijane w badaniach polskiego modernizmu, a z całą pewnością zasługuje ono na uwagę.

LITERATURA:
K. Wilkoszewska: „Estetyka japońska. Wprowadzenie” [w:] „Estetyka japońska. Antologia”, red. K. Wilkoszewska, Kraków 2008.
Anna Król, „Japonizm Polski / Polish Japanism”. Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha. Kraków 2011.
    Zrealizowano dzięki wsparciu finansowemu: Samorzadu Województwa Slaskiego, Fundacji - Otwarty Kod Kultury Śląskie. pozytywna energia Fundacja Otwarty Kod Kultury