Wydanie bieżące

1 stycznia 1 (265) / 2015

Katarzyna Szopa, Mahrokhsadat Hosseini,

GRANICE KOBIECEJ POEZJI IRAŃSKIEJ

A A A
Literacka dyskusja (i poruszane w niej tematy oraz postaci) dotycząca prac irańskich poetek niemalże od zawsze pełniła funkcję subwersywnego sprzeciwu wobec centralnej, patriarchalnej (bo zdominowanej przez mężczyzn) władzy dominującej od czasów rewolucji, jaka miała miejsce w 1979 roku. Wydaje się, że kwestie podejmowane przez poetki tego okresu przyczyniają się do podważenia hierarchii płciowej, a także akcentują kobiece doświadczenie. Kamran Talatoff, sekularny pisarz i czytelnik, wyjaśnia, że fabuła i narracja charakterystyczne dla tych pisarek stanowią ich głos sprzeciwu wobec „opresji płciowej i odzwierciedlają ich walkę o tożsamość” (1997: 531). Sytuację tę można porównać do przedrewolucyjnego okresu w literaturze irańskiej tworzonej przez kobiety, których głos nie sprowokował żadnego „feministycznego” ruchu literackiego. Wypowiadały się one raczej na tematy społeczno-polityczne i nie podejmowały kwestii związanych z relacjami płciowymi (tamże). Nawet jeśli w ich twórczości przewijały się wątki poruszające sprawy kobiet, to były one ukazywane raczej jako jedne z wielu problemów społecznych, co sprawiało, że kobiece pisarstwo uwikłane było w dyskurs właściwy kulturze patriarchalnej. Innymi słowy, twórczość tych pisarek była marginalizowana przez dominującą, męską literaturę i w efekcie stała się mało znacząca. Dlatego też w literaturze tworzonej przez kobiety w Iranie można wyróżnić dwie strategie odpowiadające okresom sprzed i po Irańskiej Rewolucji Islamskiej w 1979 roku. Wydarzenia rewolucyjne sprowokowały ważne zmiany w kobiecym pisaniu. Pojawienie się literatury podejmującej wątki Irańskiej Rewolucji (Adabijjat-e enqelab-e farhangi) ograniczyło twórczość zaangażowanych pisarzy przedrewolucyjnych i dało początek nowym tendencjom literackim, w których wyraźnie zarysowana została tematyka religijna. Jednakże w latach 90., w trakcie prezydentury Mohammada Chatami, rozpoczął się nowy etap w literaturze irańskiej. Ówczesny rząd znacznie zredukował kontrolę i ograniczenia narzucone na twórczość literacką i zezwolił pisarzom na umiarkowaną dozę swobody, pozwalając im czerpać z bogactwa dyskursów. Zmiana ta była najbardziej widoczna w twórczości kobiet i pozwoliła na rozkwit feministycznego ruchu literackiego. Aby móc zademonstrować zmiany i przesunięcia, jakie zaszły w porewolucyjnym dyskursie, chciałabym skupić się na dwóch jego okresach, które wyznaczają następujące dominanty:

(1) porewolucyjna literatura islamu,

(2) nasilenie świadomości feministycznej w twórczości kobiet.

W obu okresach pisarki tworzą formy i podejmują tematy, które ukształtowały kobiecą twórczość literacką po rewolucji. Dlatego też wybrane przeze mnie wiersze, przyporządkowane do każdego z okresów, posłużą jako obrazy sygnalizujące nadejście nowej ery.

  1. Porewolucyjna literatura islamu


W 1979 roku w Iranie religijny reżim wziął górę nad sekularnym reżimem Szacha. Nowy porządek przyczynił się do całkowitej dezorganizacji społecznego ładu i do podporządkowania go modelowi islamu szyickiego. Pomimo że różne grupy uwikłane w różne ideologie przyczyniły się do obalenia reżimu Szacha, jedyną legalną władzę sprawował autorytarny rząd islamski. Przejście od państwa sekularnego do stopniowej islamizacji miało znaczący wpływ na wszystkie inne elementy życia społecznego. Wprowadzane w życie reguły państwa islamskiego opierały się na krytyce i potępianiu kultury Zachodu, a jednocześnie związane były z ustanowieniem prawa islamskiej jurysprudencji, powołaniem cenzury, wprowadzeniem prohibicji, zdelegalizowaniem muzyki i, wreszcie, narzuceniem kobietom obowiązku noszenia chust. Przedstawiciele nowej islamskiej władzy zdawali sobie sprawę z potrzeby sprowokowana rewolucji, dzięki której mogliby odsunąć sekularnych i lewicowych opozycjonistów. Wydarzeniom tym towarzyszyło zamknięcie uniwersytetów, którego celem było uniemożliwienie środowiskom intelektualnym podjęcia jakichkolwiek działań. Pozostali działacze sekularni i lewicowi, którym udało się uniknąć ataków, zorientowali się, że ich cele nie zostaną osiągnięte w trakcie rewolucji, w której pokładali ogromne nadzieje.

Ci pisarze, którzy uznali siebie odpowiedzialnymi za promowanie literatury zaangażowanej [1], zaczęli stawiać pytania o intencje nowo wprowadzonego reżimu. Ich celem nie było tworzenie nowego powstańczego ruchu, ponieważ w centrum ich uwagi znalazły się jedynie kwestie kulturowe. Oczywistym stał się fakt, że figuratywny język przeszłości nie odpowiada już obecnym okolicznościom. Fundamenty perskiej narracji, a w szczególności tradycja poetycka, zostały zachwiane [2]. Co więcej, pisarze zaangażowani zmagali się z trudnościami związanymi z prasą i z rynkiem wydawniczym – brakowało im papieru i przyrządów pisarskich. Nie tylko zostali oni uciszeni, ale też sami tłumili swoje głosy po to, by móc publikować i nie narażać się na ataki ze strony władzy.

Poczucie niepewności zaowocowało pojawieniem się większej liczby autorów islamistycznych. Pisarze ci popierali politykę reżimu i w latach 80. wykreowali nowy literacki nurt. Zaledwie kilkoro z nich to pisarze aktywni przed rewolucją, natomiast sukces rewolucji w latach 80. przyczynił się do pojawienia się całej rzeszy oddanych władzy pisarzy. Islamski dyskurs stał się motorem napędowym dla pozostałych pisarzy, przy czym jedni mieli bardziej fundamentalistyczne poglądy niż inni i wspierali reżim, głosząc islamistyczną ideologię. W zamian władze reżimu promowały ich twórczość literacką i uznawały ją za ważne narzędzie w procesie utrwalania i wzmacniania religijnej ideologii. Literatura ta prezentowana była w miejscach publicznych i rozpowszechniana w meczetach, szkołach i w uniwersytetach. To wzajemne porozumienie między władzą reżimu a światem muzułmańskich pisarzy zaowocowało wydaniem znaczącej liczby publikacji z gatunku fikcji i poezji. Tak oto narodziła się Literatura Islamskiej Rewolucji (Adabijjat-e enqelab-e farhangi) [3]. Tematyka twórczości powstałej pod egidą nowego literackiego nurtu oscylowała wokół wydarzeń rewolucyjnych, ośmioletniej wojny irańsko-irackiej i innych wydarzeń o charakterze religijnym. Przedstawiciele władz prezentowani byli jako godni zaufania poplecznicy Boga.

Najważniejsze poetki tego czasu, Fateme Rakei, Sepide Kaszani i Tahere Saffarzade, zapożyczały tematy, metafory i motywy z literatury głównego nurtu, poddając je ponownej interpretacji. Przejmując figuratywny język literatury zaangażowanej, podważały one historyczne znaczenie i zasadność panowania nowej władzy. W efekcie Najwyższa Rada Rewolucji Kulturalnej objęła prace pisarek wzmożoną kontrolą [4].

Sepide Kaszani jest poetką określaną mianem „Matki Irańskiej Rewolucji”. W okresie przedrewolucyjnym w swojej poezji zgłębiała ona wątki społeczne,. Kaszani wstąpiła do nowo powstałej Rady ds. Poezji działającej przy Ministerstwie Kultury i Przewodnictwa Islamskiego i stała się aktywną członkinią Radia i Telewizji w Islamskiej Republice Iranu. W efekcie wiele spośród jej wierszy wykorzystano w charakterze piosenek rewolucyjnych. Główne tematy jej poezji oscylowały wokół motywów wojny, a także jej ofiar i wojowników, szyickich imamów, Ajatollaha Chomeiniego i matek.

W swojej twórczości poetka wykorzystuje formy elegii czy dwuwierszu i czerpie inspiracje z nowoczesnej perskiej poezji. W jednym z wybranych przeze mnie wierszy Kaszani zarysowuje obraz matki i jej cierpienia wynikającego z utraty dzieci w czasie wojny. Wini ona wojnę i wrogów za zniszczenie jej kraju. Wiersz noszący tytuł „Bahar Ast-o Hengam-e Czidan-e Man” nadawany był wielokrotnie w irańskim radiu i telewizji.

Jest wiosna...

Jest wiosna i czas moich kwiatowych zbiorów

O, Nieprzyjacielu! Jeśli unurzasz moją ziemię we krwi

Bezmiar kwiatów powstanie z mojego ogrodu

Jeśli spalisz moje wszystkie członki, przeszyjesz strzałami

O, Ciemiężco! Jeśli moją głowę oddzielisz od reszty ciała,

Jak możesz wyrwać z mego serca

Miłość, którą żywię ku ojczyźnie?

Jestem muzułmanką, a mym credo – męczeństwo,

Moja agonia jest emanacją istnienia

Nie sądź, że płomień ten ostygnie i zagaśnie

Płomień, który gdy odejdę,

Wzniesie się z miejsca mego spoczynku

O, Barbarzyńco! Ani poddanie się i ugoda, ani aprobata i błaganie

Nie pospieszą ku tobie knowaniem.

Teraz wzburzone morze jest rzeką, która wzbiera

Moim ostatecznym plonem stały się snopy gniewu

A moja spódnica rodzi kwiaty cierpliwości

Ja jestem wolna, zrodzona z ziemi wolnych ludzi

Nie wypiję inaczej, jak tylko z kielicha jedności

Nawet jeśli skierujesz miecz niesprawiedliwości w stronę mojego gardła

Mój Przewodniku! Gwiazdo świecąca wysoko! Przybyszu z dalekiej drogi! [5]

Jest wiosna i czas moich kwiatowych zbiorów.

(przeł. Dorota Słapa)

W okresie przedrewolucyjnym pisarze wierzyli, że to właśnie oni powinni sprowokować polityczny rozruch po to, by społeczeństwo mogło za nimi podążyć. Po rewolucji poeta również jest postrzegany jako wojownik szyicki, którego emocje, powodujące płacz, zmuszą społeczeństwo do podjęcia działań. Tematyka literatury przedrewolucyjnej oscylowała wokół takich zagadnień jak wolność, sprawiedliwość i dążenie do zmian, które miały motywować czytelników do działania. W literaturze porewolucyjnej postać wojownika ma oddawać jego poświęcenie i wiarę w zaangażowanie odbiorcy.

Kolejną islamską poetką poruszającą podobne wątki jest Tahere Saffarzade, która prosiła ludzi, by podążali za nauką islamu. Poetka podporządkowała się islamskim normom jeszcze przed rewolucją i dlatego uznawana jest za najbardziej oddaną poetkę literatury islamskiej. Jednakże jej twórczość ceniona była również po rewolucji. Jej wiersz zatytułowany „Bej'at ba Bidari” nawiązuje do wydarzeń z 1979 roku. W jej twórczości Ajatollah Chomeini przedstawiany jest jako „anioł” i nauczyciel, którego misją jest wyprowadzenie ludzi z ciemności:

Strażniku rewolucji wyzwolenia

Jedyny bohaterze

Bóg będzie towarzyszył Ci w Twojej samotności

Bóg będzie przy Tobie, kiedy wrogowie przyjdą w nocy

Bóg będzie chronił Cię przed krzywdą (1979: 60)

Wiersz Saffarzade zatytułowany „Zwycięstwo nie jest pełne” („Fath Kamel Nist”, 1936) ilustruje zdeklarowany opór poetki wobec islamu. Ważnym wątkiem jej poezji powstałej w latach 70., oddającym jej religijne uduchowienie, jest poszukiwanie siebie w relacjach z innymi.

Zwycięstwo nie jest pełne

Słychać czysty głos azanu [6]

Czysty głos azanu

Jest krzykiem pobożnych dłoni człowieka

Który wyrywa z moich zdrowych korzeni

Poczucie oddalenia, zagubienia i bycia samotną, odizolowaną wyspą

I ja podążam w stronę wzniosłej modlitwy.

Moja ablucja pochodzi z powietrza ulicy

I ciemnych ścieżek dymu.

A qibla zdarzeń na linii czasu

Spełnia moje modły [7].

Lakier na moich paznokciach

Nie może mnie powstrzymać od wypowiedzenia słów:

Bóg jest wielki!

I znam modlitwę cudu

Modlitwę przemiany

W intencji ziemi wziętej do niewoli

Której przestrzenie relacji

Połączone są z decydującymi zasadami

Niczym bastion religii

I On jest jedynym, który wie

Że zmęczony grzbiet chmury

Potrzebuje kruchych chwil załamania

A odrzucenie aranżacji odrętwienia

Kolejnych chwil deszczu

I dzikich chwil rzeki

I ja, która z bezdusznego okrucieństwa chleba wiem, ja wiem!

Że zwycięstwo nie jest jeszcze pełne

I że żaden wyrachowany umysł

Nie był jeszcze w stanie

Policzyć sylaby odległości liścia

Z ukrytej nienawiści wiatru

A żądza znalezienia perły

Pozwoli całej powierzchni muszli

Odrzucić sentyment piasku

(przeł. Dorota Słapa)

W wierszu tym Azan (wezwanie modlitewne) wyśpiewany przez Muezzina (modlącego się), jest wezwaniem skierowanym do poetki, w którym prosi się ją o powrót do korzeni, gdzie nie będzie już dłużej samotna i wyizolowana, i będzie mogła odnaleźć się wśród pozostałych wyznawców. Poetka pokazuje, że jej uczucia religijne nie stoją w sprzeczności ze świadomością nowoczesnej, wyzwolonej kobiety. Jednakże w późniejszym, porewolucyjnym okresie jej twórczości kolor paznokci, jak sama pisze, powinien zostać zmyty.

Wpływ feministycznej świadomości, widoczny w wierszu Saffarzade, wskazuje na początki formowania się nowej aktywności wśród irańskich pisarek. Pomimo że islamskie pisarki nie akcentowały wyraźnie feministycznych postulatów w swoich pracach, to przemycały je w reinterpretacji islamskich norm. Zmiany nastąpiły jednakże w latach 90., kiedy to rząd ograniczył cenzurę i zezwolił na stosunkowo bardziej zróżnicowaną twórczość literacką. Skutki rozluźnienia cenzury były najbardziej widoczne w pisarstwie kobiet, co spowodowało rozkwit literatury feministycznej. Za przykład może posłużyć czasopismo „Zanan” („Kobiety”), które rozpoczęło działalność w zgodzie z dominującą polityką i ideologią władzy, a mimo to jego wydanie zostało wstrzymane tylko dlatego, że skupiało się wokół wątków kobiecych.

  1. Nasilenie świadomości feministycznej w twórczości kobiet


Po sukcesie irańskiej rewolucji w 1979 roku polityka rządu wpłynęła znacząco na życie społeczne i kulturowe, w tym także na literaturę. Jak wspominałam wcześniej, największy wpływ miała ona na pisarstwo kobiet, a zwłaszcza na wykorzystywane przez nie tematy, style i język. Pojawienie się rozmaitych literackich prac autorstwa kobiet z obu stron, zarówno tych zdeklarowanych islamistek, jak i piszących feministek, związane było z wprowadzeniem islamskiego prawa w Iranie. Przepisy zdefiniowane zostały w ramach Rewolucji Kulturalnej (Enghelab-e Farhangi), która podważyła i ograniczyła prawa kobiet i ich wolność wyboru. Madżidi (2007: 4) podaje kilka przykładów:


  • uniemożliwienie kobietom wystąpienia o rozwód, podróżowania, podjęcia pracy czy opuszczenia domu bez zgody ojca, braci lub męża;

  • w przypadku rozwodu zakaz sprawowania opieki nad dziećmi bez względu na ich wiek;

  • zezwolenie na małżeństwa dziewczynek w wieku 9 i nieco później 13 lat;

  • zakaz wykonywania aborcji z wyjątkiem kilku przypadków;

  • separacja płci w życiu publicznym, jak na przykład w autobusach, szkołach, i ostatnio na uniwersytetach;

  • obowiązkowe noszenie przepisowego stroju wedle wyznaczonych reguł, jak na przykład ciemna kolorystyka i luźny krój;

  • zakaz śpiewu i występowania w mediach;

  • zakaz pracy w resorcie sił militarnych; praca kobiet ograniczona wyłącznie do pracy biurowej;

  • zakaz sprawowania przez kobiety wyższych stanowisk urzędniczych, jak na przykład praca w sądownictwie;

  • prawo mężczyzn do rozwodu bez zgody kobiet.


Można zaryzykować tezę, że wprowadzenie obowiązkowego dress code’u i nałożenie islamskich reguł przez rządzących duchownych w 1979 roku zaowocowało pojawieniem się nowej perspektywy w literackiej twórczości kobiet i nieco później ich aktywną i świadomą obecnością w literaturze irańskiej.

Kobiety, których twórczość oscylowała wokół gatunków fikcyjnych i poezji, również zaczęły akcentować feministyczny światopogląd. Pisały ogromną ilość tekstów publikowanych w czasopismach i w książkach, wygłaszanych w trakcie spotkań i konferencji, których głównym tematem była tzw. „kwestia kobieca” [8]. Mimo to pisarki w Iranie wciąż zmagały się z trudnościami w publikowaniu swoich prac z dwóch powodów: po pierwsze, rynek wydawniczy zdominowany był przez mężczyzn, a po drugie, przyczyniał się do tego lęk wynikający z poniesienia konsekwencji nałożonych przez władze reżimu.

Sytuacja ta wpłynęła gwałtownie na rozwój form, stylów, tematów i figuratywnego języka w pisarstwie kobiet. Od tej pory pisarki używają całej palety „feministycznych” metafor, które wyróżniają ich twórczość na tle pisarstwa męskiego czy przedrewolucyjnego. Emancypacyjne wyrażenia takie jak „wolność wyboru”, „równość kobiet i mężczyzn”, „interakcja między kobietami a mężczyznami”, „walka z patriarchatem” czy krytyka przedstawiania kobiet jako obiektów seksualnych pojawiają się coraz częściej w literaturze kobiecej. Wśród irańskich pisarek to właśnie poetki odgrywają szczególną rolę w prezentowaniu doświadczeń kobiecych takich jak smutek czy udręka, a także bunt i opór. Za pomocą rytmu i wersyfikacji poetki przełamywały ciszę, natomiast tematy przez nie podejmowane były ilustracją ich bieżącej sytuacji i potępieniem polityki rządu. Strategie pisarskie, będące wyrazem walki, świadczą o żalu i rozczarowaniu kobiet, które wynikają zarówno z narzuconej im presji, jak i z ich nieposłuszeństwa. Współczesna poezja irańska jest wyrazem niezgody na przemoc, niezadowolenia i wściekłości: krzyk, żal i smutek zyskują formę poetyckiej artykulacji. Kobiety dzielnie kontynuują swoją twórczość mimo obowiązującej cenzury, kontroli i wprowadzanych restrykcji.

Mehrangiz Rassapur, poetka, literaturoznawczyni i redaktorka literacko-kulturalnego czasopisma „Vaże”, urodziła się w Chorramabadzie, w południowo-zachodnim Iranie. Jej prace tłumaczone były na wiele języków i wydawane w wielu krajach. W wierszu „Ukamienowanie” poetka odnotowuje niektóre z narzuconych po rewolucji przez reżim reguł łamiących prawa kobiet.

Ukamienowanie

Rzuć kamieniem

rzuć kamieniem

we mnie rozpustną

               lubieżną

                         występną

                                   rzuć kamieniem



Ubrana byłam w czerwień

                                  rzuć kamieniem

moja suknia była koloru mojej krwi

                                  rzuć kamieniem

czerwień jest nieprzyzwoita

                                  rzuć kamieniem

moje włosy pragnęły powietrza

                                  rzuć kamieniem

tutaj nie można mieć powietrza

                                  rzuć kamieniem

moje kroki wydawały głos

                                  rzuć kamieniem

głos wzbudza pożądanie

                                 rzuć kamieniem

moje oczy

               oglądały

                         mężczyznę!

                                 rzuć kamieniem



Spotykanie się jest zakazane

                                 rzuć kamieniem

całowanie się jest zakazane

                                 rzuć kamieniem

upojenie jest zakazane

                                 rzuć kamieniem

świadomość jest zakazana

                                 rzuć kamieniem

przeszłość jest zakazana

                                 rzuć kamieniem

przyszłość jest zakazana



Jestem kobietą…!

                                 rzuć kamieniem

mam oczy

                                 rzuć kamieniem

mam język

                                 rzuć kamieniem

mam umysł

                                 rzuć kamieniem



ty, który nie zrodziłeś się z matki!

ja jestem kobietą … rzuć kamieniem rzuć kamieniem

                                rzuć kamieniem …

                                                    kamieniem…

                                                                  kamieniem…

                                                                               kami….

(przeł. Dorota Słapa)

Kampanię Stop Stoning Forever zapoczątkowały działaczki i aktywistki, działające na rzecz praw kobiet w Iranie, tuż po brutalnym akcie ukamienowania kobiet i mężczyzn w maju 2006 roku w Meszhedzie. Jej głównym celem była walka o wprowadzenie zakazu kamienowania, będącego formą kary wymierzanej za cudzołóstwo. W wierszu powtarzające się frazy „rzuć kamieniem” uwypuklają brutalność obowiązującego w tamtym okresie prawa. W ostatniej zwrotce pojawia się bezpośrednie wezwanie skierowane do władz reżimu: „Ty! Który nie zrodziłeś się z matki!”, podkreślające odczłowieczenie i potworność panującego systemu. Poetka wylicza swoje cierpienia i narzucone jej zakazy i nakazy. Popełniane przez nią zbrodnie to: pokazywanie włosów, składanie pocałunków, patrzenie i obserwowanie, swobodne poruszanie się i uczestniczenie w sferze życia publicznego, bycie zakochaną, picie alkoholu i, co najgorsze, bycie kobietą. Poetka celebruje jednak swoją kobiecość, a zwłaszcza nadane sobie prawo zabierania głosu oraz bycie dostrzeganą. Dając się ukamienować tyrańskiej władzy, udowadnia ona, że jest istotą myślącą i w pełni świadomą tego, jak użyć swego głosu i swoich słów. Nie bez znaczenia pozostaje graficzna forma wiersza. Fraza „rzuć kamieniem” została rozmieszczona w różnych miejscach każdej zwrotki po to, by oddawać akt kamienowania. Ostatnie trzy wersy przedstawiają słabnący głos kamienowanej kobiety: „Rzuć kamieniem… / Kamieniem… / Kami…”.

Granaz Mussavi (ur. w 1974), poetka, reżyserka i scenarzystka filmowa, w swojej twórczości przedstawia nową postać post-Kopciuszka i ukazuje zupełnie nowy wariant znanej baśni:

Po kopciuszku

tyle dla ciebie przeszłam

że żaden pantofelek nie mieści mojej stopy

trzeba było jednak

żeby odeszła ode mnie tak daleko

bym mogła zmieścić się w tobie

(przeł. Dorota Słapa)

W omawianym wyżej wierszu pantofelek pasuje tylko do stopy post-Kopciuszka, a nie do stopy mitycznej poprzedniczki. W przeciwieństwie do Kopciuszka nowa bohaterka obdarzona jest zdolnościami ruchowymi i staje się latającą pięknością. Jednakże w momencie uzyskania podmiotowej samoświadomości, bohaterka zdaje sobie sprawę z tego, że musi podporządkować się obowiązującym w społeczeństwie konwencjom i założyć „uniwersalny” model pantofelka. Proces identyfikacji uwarunkowany jest strojem i prawem narzuconym jej siłą. Poetka w sposób niezwykle przewrotny używa języka nasączonego metaforami, za pomocą których oddaje głos uciszonym kobietom.

Wśród wszystkich tych poetek właśnie Simin Behbahani używała staroperskiego wiersza znanego jako gazel, składającego się z rytmicznych i rymowanych dwuwersów, dzięki czemu wypracowała własny innowacyjny styl. Poetka pogrywa z konwencją gatunku i destabilizuje przyjęte reguły formalne gazela. Przykładowo, w klasycznym gazelu temat wydzielony był w różnych sekcjach, a w formie wprowadzonej przez Behbahani opis rozwijany jest od pierwszego wersu aż do ostatniego. Co więcej, wprowadziła ona formę dialogu i opisy codzienności do swoich gazeli, odwracając w ten sposób konwencjonalne metody przedstawiania kobiet jako obiektów męskiego spojrzenia. Klasyczny gazel był utworem lirycznym, w centrum którego znajdowała się postać kobieca. Jednakże Behbahani wprowadza do centrum swojego wiersza mężczyznę i to on staje się obiektem obserwacji.

Twórczość poetki wymyka się wszelkim próbom jednoznacznej i absolutnej interpretacji. Dialogiczny sposób czytania jej poezji wskazuje na niedokończoność lektury i stanowi krytykę czytania totalnego. Natomiast kombinacja różnych gatunków i form oddaje płynność przyjętych perspektyw. W swojej twórczości poetka dekonstruuje narzucone społeczeństwu ograniczenia i odsłania tym samym swój niekonwencjonalny sposób myślenia. Jej prace są manifestacją zarówno kobiecej jak i męskiej, tradycyjnej i nowoczesnej, osobistej i kolektywnej, starej i nowej, artystycznej i historycznej perspektywy. Behbahani kwestionuje hierarchie społeczne, relacje płciowe i struktury władzy w każdej odsłonie swojej twórczości literackiej. W przeciwieństwie do perskiej formy gazelu, którego głównymi tematami były wino, słowiki i miłosny żal, poetka wprowadza tematykę polityczną, kulturową i społeczną.

Zbiór swoich wierszy poetka zadedykowała Cygankom. Postać Cyganki jawi się jako symbol oporu, przekraczania granic, niepodporządkowania przyjętym praktykom i zwyczajom. Co więcej, nie jest to postać pasywna, ale raczej aktywna, charakteryzująca się niepohamowaną ruchliwością i wolnością. Behbahani przedstawia Cygankę jako kobietę kwestionującą wszelkie wartości przypisywane kobiecości, takie jak skromność, stabilność, cisza, roztargnienie i niepozostawanie w centrum uwagi. Elementy te widoczne są w wierszu „Cyganko!”, w którym dominantę stanowią trzy atrybuty: kobieca obecność, kobiecy ruch i kobiecy głos:

Cyganko! W hołdzie istnieniu

Śpiewaj, Cyganko! Śpiewaj w hołdzie istnieniu

Może przyniesiesz światu wieść o swej obecności

Dym unoszący się z paleniska demonów spalił oczy i gardła

Z powodu grozy tej nocy krzyknij! Jeśli potrafisz.

Każdy demon ukrywa sekret swego życia w brzuchu czerwonej rybki

Rybki płynącej wzdłuż wód, do których ty nie możesz dotrzeć

Każda dziewczyna położyła sobie łeb demona na kolanach

Niczym kawałek drewna na opał leżący na sztabce srebra.

Ogarnięte łupieżczym szałem demony, ograbiły piękne dziewczęta

Okradając ich usta i lica z agatów jemeńskich i jedwabiu.

*

Cyganko! Z miłości do wolności tupnij nogą! I swym tupnięciem

Wyślij wiadomość, abyś mogła otrzymać odpowiedź.

Twoje istnienie ma sens w zamyśle świata:

Potrzyj butem o kamień, aby wzniecić ogień; aby poruszyć ten świat.

Minione mroczne epoki trzymały twe ciało w swych okowach

Wyjdź na zewnątrz! By nie pozostać w nich jak kształt odciśnięty w skamielinie.

*

Cyganko! Aby pozostać przy życiu trzeba ci zabić ciszę

To znaczy... aby istnieć, Ty musisz śpiewać!

(przeł. Dorota Słapa)

Wiersz Behbahani ma charakter wezwania skierowanego do kobiety, zachęcającego ją do zabierania głosu i celebrowania własnej egzystencji. Definiuje ona „Kouli” jako kobietę, która charakteryzuje się dziewięcioma znaczącymi cechami: jest krytykowana i represjonowana przez kulturę i społeczeństwo, pewna siebie, nawiązująca intymne związki z otaczającą ją naturą, podejmująca wybory i niezależna, buntownicza, wydziedziczona, pełniąca istotną rolę w społeczeństwie, a także szczęśliwa i wolna pomimo wszystkich złych doświadczeń.

Behbahani sugeruje, że kobieta powinna stanowczo zabierać głos; tym samym daje ona wyraz swojej odwagi, kiedy odsłania postać kobiety, której twarz pozostawała zasłonięta, a głos niedosłyszalny. Zdaniem poetki, kobieta powinna, niczym ryba w wodzie, cieszyć się swoją wolnością i nie podlegać żadnym regułom ograniczającym jej ruch.

Konkluzje

Literacka twórczość kobiet w Iranie zawsze nawiązywała do wydarzeń społeczno-politycznych. Po krótkim czasie względnej wolności pod rządami Szacha wykształcone i samoświadome kobiety musiały stawić czoła drastycznym zmianom, jakie nastąpiły na skutek ustanowienia przez islamski reżim nowej interpretacji prawa Szariatu, odbierając kobietom przyznane im wcześniej prawa. Pojawienie się Literatury Islamskiej Rewolucji (Adabijjat-e enqelab-e farhangi) przyczyniło się do nadejścia nowego etapu w historii literatury, w którym dominowały rozmaite treści religijne. Prowadzone badania dotyczące literatury porewolucyjnej wskazują, że wielu autorów w tamtym czasie popierało politykę państwa i skłaniało się ku wątkom religijnym. Ich pogląd na wydarzenia związane z rewolucją, wojnę irańsko-iracką i przedrewolucyjną historię zapośredniczony był w perspektywie religijnej.

Chusty stały się symbolami islamistycznej polityki genderowej irańskiego rządu. W obliczu narzuconych praw, zwłaszcza obowiązującego dress code’u, kobiety skupiły się na podejmowaniu tych kwestii w swoim pisaniu. Pisarki krytykowały wyraźnie sposób postępowania władz, a zwłaszcza traktowania kobiet. Podczas gdy same pozostawały zasłonięte chustami i wyparte z życia publicznego, pisanie umożliwiało im pełne odsłonięcie siebie i swoich poglądów. Autorki te uformowały swój własny metaforyczny styl, tematy i symbole, dzięki którym mogły kontrapunktować dominującą literaturę tworzoną przez mężczyzn.

Analizowane wiersze ujawniają nowe sposoby reprezentacji, nową tematykę i nowe gatunki wykorzystywane przez irańskie poetki, a także stanowią efekt feministycznej relektury mitów i rozmaitych tekstów kultury. Co więcej, autorki te podejmują tematykę związaną z zasłanianiem i odsłanianiem dyskursu kobiecego i budują w swoim pisaniu własną przestrzeń wolności i duchowości.

Z angielskiego przełożyła Katarzyna Szopa



Literatura:



Kamran Talattof (1997), „Iranian Women’s Literature: From Pre- Revolutionary Social Discourse to Post- Revolutionary Feminism, „International Journal of Middle East Studies”, no. 29.4.

Tahere Saffarzade (1979), „Bey’at ba Bidari”. Teheran.

Mohammadi Madżid (2007), „Iranian Women and the Civil Rights Movement in Iran: Feminism Interacted”, „Journal of International Women’s Studies”, vol. 9, no. 1.









[1] Pisarze literatury zaangażowanej czują się odpowiedzialni za ukazywanie problemów społecznych i przedstawianie możliwych rozwiązań. To poczucie odpowiedzialności zaowocowało pojawieniem się w latach 50. nurtu literatury zaangażowanej (ta’ahod-e adabi).

[2] Zob. serię wywiadów przeprowadzonych z literackimi aktywistkami opublikowanymi w „Doniya-ye Sokhan” („The World of Speech”) 1992, no. 48, ss. 16–33.

[3] W okresie przedrewolucyjnym pojawiały się religijne teksty, jak na przykład: „Dastan-e Rastan” („Historie Szlachetnych”) Morteza Motehari’ego, które były zbiorem baśni wybranych spośród hadisów i tekstów historycznych poświęconych życiu Proroka, następnie „Dastanha-ye eslami” („Islamskie opowieści”) Ali Davani’ego napisane na podstawie historii z Koranu, a także twórczość poetycka oscylująca wokół życia Proroka, imamów i ich rodzin. Prace tych autorów wpisywały się w konwencję literatury klasycznej i nigdy nie ukształtowały trwałego nurtu literackiego.

[4] Władze reżimu zamknęły uniwersytety w kraju i podjęły działania, których celem było powstrzymanie lewicowych pracowników naukowych, wprowadzenie reform w programie nauczania i generalna islamizacja środowiska akademickiego.

[5] Epitety te prawdopodobnie autorka kieruje do Chomeiniego – przyp. DS.

[6] Azan – głos wzywający na modlitwę wyznawców islamu – przyp. DS.

[7] Qibla – strona, w której kierunku zwracają się podczas modlitwy muzułmanie. Qibla w języku perskim oznacza również coś, co przyciąga uwagę – przyp. DS.

[8] Zob. wskaźniki kobiecych publikacji, jak na przykład: Czehrechand, Szahrzad Chaszi, Sediqe Soltanifar. Zob. również kobiece czasopisma: „Pajam- e Zan”, „Zanan”, „Zan- e Ruz”, „Pajam- e Hajar”, „Mahdżube”, „Chanevade”, „Viże Name- je Daftar- e Omur- e Zanan” i wiele innych.