Wydanie bieżące

15 lutego 4 (268) / 2015

Przemysław Pieniążek,

CO TAM, PANIE, W LITERATURZE? ('LITERATURA POLSKA PO 1989 ROKU W ŚWIETLE TEORII PIERRE'A BOURDIEU')

A A A
Punktem wyjścia do realizacji zakrojonego na szeroką skalę projektu badawczego było przekonanie, że rodzima literatura po roku 1989 może okazać się wyjątkowo wdzięcznym przedmiotem akademickiej wiwisekcji. Głównie ze względu na towarzyszące jej ewolucji przemiany o wymiarze regionalnym (upadek komunizmu, narodziny gospodarki wolnorynkowej, przystąpienie Polski do Unii Europejskiej) oraz światowym (globalizacja, ekspansywny rozwój mediów – także cyfrowych). Interdyscyplinarnemu przedsięwzięciu przyświecała próba opisu zarówno rozwoju krajowego pola literackiego, jak również rządzących polem produkcji kulturowej zasad oraz zachowań jego głównych aktorów (wydawców czy pisarzy płci obojga). Aby tego dokonać, utworzony w 2012 roku zespół badawczy miał zaaplikować do literaturoznawczej refleksji teorie zaproponowane onegdaj przez socjologa Pierre’a Bourdieu, przy okazji dokonując rewizji pewnych metodologicznych założeń francuskiego naukowca, uwiecznionych przezeń na kartach publikacji „Reguły sztuki. Geneza i struktura pola literackiego”.

Jak podkreślają autorzy raportu, autonomia owego pola jest możliwa wyłącznie w warunkach gospodarki wolnorynkowej – niezbędne są bowiem czynniki heteronomizujące (w postaci swobodnej cyrkulacji kapitału ekonomicznego), które aktorzy negują, wytwarzając efekt autonomii właściwego im obszaru społecznego. W polskim polu produkcji kulturowej powyższe czynniki pojawiły się dopiero po roku 1989 (stąd przyjęta przez badaczy cezura czasowa), zmieniając tym samym sposoby funkcjonowania wydawnictw (których liczba wzrosła czterdziestokrotnie) oraz metody dystrybucji, umożliwiając równocześnie wkroczenie na scenę nieznanych dotąd graczy pokroju agentów literackich, redaktorów prowadzących czy specjalistów od PR.

Rozwój rynku książki, wdrażanie nowatorskich strategii marketingowych czy sposób kreowania wizerunku pisarzy – to zaledwie skromny wyimek z szerokiego spektrum zainteresowań grupy badaczy (socjologów, kulturoznawców i literaturoznawców), konstruujących raport w oparciu o gruntowną analizę trzech kluczowych elementów: pozycji pola literackiego w odniesieniu do innych obszarów życia społecznego (władzy, edukacji, mass-mediów), wewnętrznej struktury pola oraz pisarskich habitusów. Autorzy tomu (wykorzystując takie metody badawcze, jak wywiad pogłębiony czy poczciwy kwestionariusz) zwracają uwagę, iż żadna z powyższych aktywności nie powinna być traktowana w oderwaniu od pozostałych – wszak tylko wykonanie oraz skonfrontowanie tych operacji gwarantuje kompletność opisu, będącego „nowym i zakorzenionym w naukach społecznych spojrzeniem na rodzimą literaturę” (s. 12).

W części pierwszej raportu „Literatura polska po 1989 roku w świetle teorii Pierre’a Bourdieu” Grzegorz Jankowicz przygląda się formom heteronomii, ukazując rodzime pole literackie w kontekście jego relacji z innymi polami społecznymi. Autor wskazuje na trzy zjawiska niezwykle ważne dla rozwoju rynku książki (zniesienie cenzury, zlikwidowanie centralnie sterowanych planów wydawniczych oraz odgórnie narzucanych ograniczeń dotyczących chociażby limitów papieru), poruszając także wątek prywatyzacji czy pojawienia się w lokalnym pejzażu zagranicznych oficyn. Snując rozważania nad rolą czynnika ekonomicznego w praktykach literackich, Jankowicz posiłkuje się przykładem działalności wydawnictwa Znak oraz Lampy i Iskry Bożej. Przywoływane w kilku miejscach spostrzeżenia socjologa Bernarda Lahire’a inspirują natomiast refleksję nad „wiarą w wartość praktyki literackiej i związanych z nią efektów estetycznych oraz społecznych” (s. 40), co z kolei prowadzi do analizy słynnego casusu Kai Malanowskiej (autorki książki „Patrz na mnie, Klaro”), obwieszczającej za pomocą (nie tylko) facebooka skalę swojej frustracji spowodowanej wysokością finansowej gratyfikacji za jej pisarski trud. Chociaż badając relacje między polem literatury a dziennikarstwa, Grzegorz Jankowicz nie pomija mediów sieciowych (portale książki.onet.pl oraz dwutygodnik.com), swoją uwagę kieruje w stronę opiniodawczych tytułów pokroju „Polityki” czy „Tygodnika Powszechnego”. Równocześnie autor opracowania słusznie zauważa, że poszczególne gazety mają „swoich” poetów i prozaików, dysponujących odpowiednio dużym „kapitałem symbolicznym”.

Jako że w procesie rozwijania kompetencji językowych kluczową rolę odgrywa literatura, w raporcie sygnowanym logo wydawnictwa Ha!art nie mogło zabraknąć odniesień do sfery edukacji, szczególnie kwestii palącego braku w podręcznikach (choćby szczątkowej) rekonstrukcji pola literackiego po czasach przełomu. Badacz przypomina, iż jednym z elementów postępującej heteronomizacji w relacjach z władzą bywa zjawisko mnożenia się festiwali literackich. Ale każe także pamiętać, że ów fenomen nie zawsze świadczy o rosnącej sile oraz autonomii pola literackiego, lecz może być rezultatem wzmożenia się heterogenicznych wpływów, jakim to pole jest poddawane (niekiedy instytucje decydują się urządzić określoną imprezę, by pozyskać środki na działalność własną).

W drugiej części raportu Piotr Marecki, Alicja Palęcka oraz Tomasz Warczok, bazując także na wywiadach przeprowadzonych przez Ewelinę Sasin, podejmują się analizy wewnętrznej struktury pola literackiego, badając dynamikę rozwoju oficyn w latach 90. oraz na przełomie wieków (koncentrując się na kwestii etosów, założeń i programów wydawnictw), a także charakteryzując specyfikę rodzimych instytucji pola: środowiska, nagród czy krytyki. Ważnym elementem tego segmentu publikacji (poruszającego między innymi wątek mediów społecznościowych, blogów i e-booków) jest przedstawienie nowych aktorów na niwie literatury oraz zbadanie zjawiska fuzji oficyn, stających się częścią szeroko pojętych kreatywnych przemysłów kultury.

Ostatnią część „Literatury polskiej po 1989 roku w świetle teorii Pierre’a Bourdieu” stanowią rozważania Jana Sowy o pisarskim habitusie, rozumianym jako „swoista gramatyka zachowania, czyli zestaw reguł, zgodnie z którymi jednostka generuje nowe zachowania, starając się odnaleźć w otaczającej ją rzeczywistości społecznej” (s. 165). Wykorzystując informacje ujęte w kwestionariuszu, sprawozdaniach oraz częściowo ustrukturyzowanym wywiadzie, badacz odsłania przed czytelnikiem stan wiedzy na temat wątpliwej kondycji materialnej trapiącej znaczną część pisarzy, ich liberalnego podejścia do kwestii regulacji praw autorskich oraz sposobów autoprezentacji w ramach szeroko rozumianej „polityki wizerunkowej”.

Gorzka refleksja dotyczy także poziomu oceny kompetencji krytyków literackich oraz członków jury większości konkursów (gdzie wedle powtarzających się opinii rządzą układy, koneksje, zachowawczość). Analiza habitusu literackiego zwraca uwagę na naprawdę duże rozproszenie postaw, opinii oraz sposobów zachowywania się autorów (z których tylko nieliczni utrzymują się wyłącznie z pisania) wobec kwestii fundamentalnych. Przykład? „Polscy pisarze i pisarki są bardzo kiepsko zorganizowani i nie dysponują właściwie żadnymi narzędziami do walki o materialną autonomię nie tyle nawet pola literackiego, ile przede wszystkim swoich własnych egzystencji (…). Równie marnie przedstawia się przygotowanie mentalne pisarzy i pisarek do podjęcia jakiejkolwiek konfrontacji z siłami heteronomicznymi wobec pola literackiego” (s. 245).

Okraszony dyspozycjami do przeprowadzonych wywiadów z wydawcami, agentami literackimi oraz autorami tom „Literatura polska po 1989 roku w świetle teorii Pierre’a Bourdieu” dowodzi, że koncepcja pól społecznych zastosowana w rodzimym kontekście bardziej się jednak nadaje do analizy i opisu procesów, które odpowiadają za pozycjonowanie w obrębie danego obszaru dzieł oraz instytucji literackich, niż do badania samych producentów (autorów/autorek) i warunków, w jakich tworzą oni literaturę. Pomimo naukowego formatu raport diagnozujący kondycję rodzimego światka literatury i zachodzących w nim w ciągu ostatniego ćwierćwiecza przemian jest przykładem interesującej lektury skłaniającej do indywidualnych przemyśleń. Warto wspomnieć, że w 2015 roku ukażą się jeszcze dwa tomy stanowiące pokłosie tego naukowego przedsięwzięcia. Jeden zawierać ma tłumaczenia znaczących tekstów z kręgu współczesnej socjologii literatury, drugi – w znacznym stopniu oparty na ustaleniach omawianego raportu – stanowić będzie podręcznik akademicki wprowadzający w literaturę polską minionych dwudziestu pięciu lat. Ze wszech miar szczytna inicjatywa.
Grzegorz Jankowicz, Piotr Marecki, Alicja Palęcka, Jan Sowa, Tomasz Warczok: „Literatura polska po 1989 roku w świetle teorii Pierre’a Bourdieu. Raport z badań”. Wydawnictwo Korporacja Ha!art. Kraków 2014.