ISSN 2658-1086
Wydanie bieżące

1 września 17 (401) / 2020

Agnieszka Wójtowicz-Zając,

WITAMY W NASZEJ BAJCE (MAGDALENA BEDNAREK: 'BAŚNI PRZEOBRAŻONE. TRANSFORMACJE BAJKI I BAŚNI W POLSKIEJ EPICE PO 1989 ROKU')

A A A
Bajki i baśnie stanowią istotny budulec naszej kultury – stwierdzenie to jest oczywistym truizmem. Wielokrotnie poddawane były teoretycznemu, psychologicznemu, folkloroznawczemu, genologicznemu i krytycznemu namysłowi, stanowiąc przedmiot zainteresowań badaczy reprezentujących różne dyscypliny. Cieszą się także nieustającą popularnością tak wśród twórców z kręgu literatury i kultury popularnej, jak i tzw. wysokoartystycznej, zaznaczając swoją obecność na różnych polach sztuki i rozrywki. Wydawać by się mogło, że o baśniach powiedziano już niemalże wszystko – jednakże ich popularność nie słabnie, co możemy obserwować, nie tylko przeglądając serialowe i filmowe propozycje największych platform streamingowych, lecz także sięgając po XX-wieczną literaturę. W ostatnim stuleciu baśnie i bajki poddawano twórczym przekształceniom, rozmaicie motywowanym. Najnowsza publikacja Wydawnictwa Naukowego UAM, „Baśni przeobrażone. Transformacje bajki i baśni w polskiej epice po 1989 roku” Magdaleny Bednarek poświęcona została temu, co z bajką „robią” twórcy u schyłku minionego stulecia.

Badaczka rozpoczyna od wstępu, zarysowującego stan badań nad bajką i baśnią oraz genologiczne i metodologiczne trudności związane z tymi gatunkami. Wstęp opatrzono rozbudowanymi przypisami, nie tylko bibliograficznymi, ukazującymi szeroką perspektywę badawczą, znacznie szerszą, niż sugeruje tytuł publikacji. Docenić należy zwięzłość teoretyczno-metodologicznego wstępu, ponieważ pisanie o baśniach i bajkach grozi ugrzęźnięciem w wielostronicowym, szczegółowym referowaniu rozmaitych stanowisk i ewolucji badań. Bednarek sprawnie porusza się w bibliografii bajko- i baśnioznawczej, której obecność nie zamyka się w samym wstępie, ale towarzyszy późniejszym interpretacjom.

Książka została podzielona na trzy rozdziały, poświęcone skradzionemu językowi baśni, prze-pisywaniu fabuł oraz metamorfozom postaci. Ze swojej refleksji autorka wyłącza teksty przeznaczone dla młodszego czytelnika (chociaż wielokrotnie podkreśla, że zdaje sobie sprawę z istnienia potężnego rynku bajkowo-baśniowego skierowanego do dzieci) oraz powieści fantasy (czyniąc jednak kilka wyjątków), ze względu na szersze powiązania tego gatunku z elementami baśni. Koncentruje się przede wszystkim na polskiej prozie powstałej po 1989 roku, poddając refleksji utwory Jacka Dukaja, Bohdana Sławińskiego, Ignacego Karpowicza, Bohdana Butenki, Hanny Krall, Mariusza Sieniewicza, Krystyny Kofty, Olgi Tokarczuk, Izabeli Filipiak, Sylwii Chutnik, Anny Nasiłowskiej, Marty Dzido, Beaty Kozak, Joanny Bator, Andrzeja Sapkowskiego i Katarzyny Bereniki Miszczuk, Chrystiana Skrzyposzka, Małgorzaty Kalicińskiej, Katarzyny Grocholi i innych. Korpus tekstów jest doprawdy imponujący. Ponadto Magdalena Bednarek osadza swoje interpretacje w szerokim kontekście – nie tylko kultury polskiej przełomu wieków oraz tradycji badawczej, sięgając zarówno do klasycznych opracowań (m.in. Propp, Bettelheim, Lüthi, Caillois), jak i nowszych (także anglojęzycznych) prac krytycznych (m.in. Dinnerstein, Federici, Hains, Joosen), obejmując również zjawiska z obszaru popkultury (np. fenomen „księżniczek Disneya”), jak i sztuk wizualnych. Zachowuje przy tym zwięzłość i rzeczowość, mieszcząc całość w stosunkowo niewielkiej objętościowo publikacji. Należy także podkreślić, że praca napisana jest zajmująco i dynamicznie. Jak wyjaśnia autorka w podziękowaniach, „książka ta zaczęła powstawać dawno, dawno temu – jako wytchnienie od poważnych zadań badawczych. Dziwnym trafem jednak owe poważne zajęcia wraz z upływem czasu stawały się coraz mniej istotne, podczas gdy baśnie zawojowały mój świat. O tym, że prywatne fascynacje przemieniły się w książkę, zdecydował jednak cały zastęp dobrych wróżek, którym pragnę wyrazić wdzięczność” (s. 9) – w „Baśniach przeobrażonych…” doskonale widać tę fascynację oraz wieloletnie zaangażowanie badaczki, które sprawiają, że z przyjemnością podąża się szlakiem wyznaczonym przez Magdalenę Bednarek.

Pierwszy rozdział, poświęcony wykorzystaniu stylu i języka baśni, opiera się na interpretacjach trzech powieści – „Wrońca” Jacka Dukaja, „Królowej Tiramisu” Bohdana Sławińskiego oraz „Sońki” Ignacego Karpowicza. Trzy zupełnie odmienne powieści łączy w ujęciu badaczki wykorzystanie bajkowości i baśniowości jako konwencji literackiej, „którą można podejmować punktowo i fragmentarycznie, nie dążąc bynajmniej do stworzenia bajki ani baśni.” (s. 24). Bednarek zwraca uwagę na to, jakie elementy konwencji zostały przetworzone i w jaki sposób, zwracając uwagę, że chociaż Dukaj, Sławiński i Karpowicz wykorzystali różne elementy składowe baśni, żaden z poddanych wnikliwej lekturze utworów nie kończy się bajkowym happy endem, co prowadzi do rozważań dotyczących antybaśni, zamykających pierwszy rozdział „Baśni przeobrażonych…”.

Drugi rozdział poświęcono prze-pisywaniu (retelling, rewriting), bardzo żywotnemu w anglojęzycznej tradycji literackiej, gdzie podobne przekształcenia były inspirowane m.in. przez feministyczną krytykę literacką, która w drugiej połowie XX wieku silnie skoncentrowała się na lekturze i krytyce baśni, widząc w niej już to podwaliny dla systemu patriarchalnej opresji, już to odkrywając zapoznane wzorce i postaci. W polskiej literaturze i krytyce rewriting pojawia się zarówno jako praktyka feministyczna (wystarczy przypomnieć książkę Kazimiery Szczuki „Kopciuszek, Frankenstein i inne. Feminizm wobec mitu” czy pokłosie konferencji „Siostry i ich Kopciuszek”), jak i strategia twórczości fantasy (jako taką widział ją Andrzej Sapkowski), toteż rozdział rozpoczynają interpretacje opowiadań z cyklu wiedźmińskiego, a zamykają zupełnie innego rodzaju „prawdziwe historie” Bohdana Butenki. Następnie Bednarek przechodzi do opowiadania „Co się stało z naszą bajką?” Hanny Krall, osadzając je m.in. w kontekście bajek filozoficznych Leszka Kołakowskiego, Stanisława Lema i Sławomira Mrożka, co stanowi bardzo ciekawy, mniej oczywisty wątek w badaniach nad bajką i baśnią, sięgający do silnej tradycji polskiej literatury XX wieku. Bednarek analizuje także konsekwencje osadzania baśniowych fabuł w konkretnych realiach historycznych, modernizacji baśni oraz ich wykorzystania do opowiadania o współczesnych problemach. Bardzo interesująco wypada zestawienie anglojęzycznej tradycji prze-pisywania baśni z polskim kontekstem kulturowym (w którym feministyczna debata o baśni zaczęła się z opóźnieniem) na przykładzie małego zainteresowania, jakim cieszyły się w Polsce szalenie popularne w Stanach Zjednoczonych „Politycznie poprawne bajki na dobranoc” Jamesa Finna Garnera. Autorka przedstawia także polskie warianty baśni feministycznych i queerowych, omawiając zarówno utwory znane (np. „Prowadź swój pług przez kości umarłych” Olgi Tokarczuk), jak i niszowe (np. bajki Matki Bolka z „Pełnym Głosem”, 1993).

Najbardziej interesująco przedstawia się ostatni rozdział, poświęcony metamorfozom postaci. Badaczka wnikliwie przygląda się temu, co dzieje się z księżniczkami, kreśląc szeroką mapę, obejmującą anglojęzyczną refleksję feministyczną, badania nad popkulturą, fenomen „księżniczek Disneya”, obecność tematu w sztukach wizualnych. Na tym tle pojawiają się „Absolutna amnezja” Izabeli Filipiak, „Księżniczki” z „Kieszonkowego atlasu kobiet” Sylwii Chutnik, „Królewna Śnieżka” Anny Nasiłowskiej oraz „Spowiedź Śpiącej Królewny” Mariusza Sieniewicza, w których zarówno baśniowe, jak i disneyowskie księżniczki ulegają zorientowanym feministycznie przekształceniom. Oczywiście w zbiorze metamorfoz postaci nie mogło zabraknąć wiedźm, które doczekały się rehabilitacji i nobilitacji. Najciekawszy jest podrozdział poświęcony wiedźmom w literaturze popularnej, skierowanej do kobiecych czytelniczek – w prozie Małgorzaty Kalicińskiej, Anny Klejzerowicz, Zofii Staniszewskiej, Katarzyny Grocholi, Moniki Szwai i Magdaleny Kordel pojawiają się „wiedźmy udomowione”. Bednarek wskazuje, jak wolna i wyzwolona wiedźma z feministycznych reinterpretacji baśni zostaje w polskiej prozie popularnej „udomowiona”, przywiązana do pielęgnowania domu i ogrodu, wyposażona w nieco tajemnej wiedzy na temat otaczającego ją zielnika, a jej celem jest stworzenie udanego związku z mężczyzną. Jak konkluduje autorka: „Drobne modyfikacje postaci wiedźmy wprowadzone we wszystkich omawianych powieściach jeszcze mocniej pogłębiają propagowany przez nie tradycyjny charakter wzorca kobiecości: świadomość własnej seksualności zostaje sprowadzona do opalania się na plaży nudystów czy oglądania chippendalesów, ciało ciągle jest porównywane do wzorców propagowanych przez media, a zwieńczeniem biografii bohaterek i fabuły nieodmiennie pozostaje związek z mężczyzną. (…) wizerunek, do którego się odwołują, miał funkcje emancypacyjne, tyle że ponad trzydzieści lat temu, co dobitnie potwierdza jego występowanie w literaturze popularnej, gdzie uległ homogenizacji i trywializacji” (s. 234-235). Na obrzeżach i pograniczach głównego tematu pojawiają się także inspirowane neopogaństwem reinterpretacje postaci wiedźm, które badaczka odnajduje w powieściach Chrystiana Skrzyposzka, Katarzyny Bereniki Miszczuk i Anny Thulie.

Praca Magdaleny Bednarek odznacza się prawdziwą pasją badawczą autorki, widoczną przede wszystkim w lekkości pióra, swobodnym przemieszczaniu się między teorią baśni a interpretacją, a także imponującemu korpusie tekstów, jaki autorka poddała wnikliwej lekturze. Jest to zarazem rozprawa niezwykle zwięzła i rzeczowa, mieszcząc rozległą teorię, kontekst kulturowy i interpretację powieści na stosunkowo niewielkiej przestrzeni tekstowej. Ze względu na moje zainteresowania (badawcze i nie tylko) najbardziej w „Baśniach przeobrażonych…” doceniam rozdziały poświęcone wiedźmom i księżniczkom, z uwagi na doskonałe zestawienie zachodniej teorii z polską praktyką literacką. Pozycja ta będzie interesująca nie tylko dla badaczy i krytyków, zajmujących się prozą polską po 1989 roku, ale także dla wszystkich, którym nie dają spokoju powracające, baśniowe wątki.
Magdalena Bednarek: „Baśni przeobrażone. Transformacje bajki i baśni w polskiej epice po 1989 roku”. Wydawnictwo Naukowe UAM. Poznań 2020.