ISSN 2658-1086
Wydanie bieżące

15 września 18 (426) / 2021

Julian Strzałkowski,

NAUKOWE ŚLEDZTWO W SPRAWIE KULTU JUNGA (SONU SHAMDASANI: 'KULTOWE FIKCJE')

A A A
Postać szwajcarskiego psychologa Carla Gustava Junga oraz stworzona przez niego psychologia analityczna budzą wciąż liczne kontrowersje. Powody takiego stanu rzeczy przedstawione zostają przez Sonu Shamdasaniego (badacza dzieła i życia autora twórcy teorii archetypów) w publikacji „Kultowe fikcje”: „Dzieło Junga nadal bywa często niewłaściwie rozumiane i błędnie interpretowane. Niewielu psychologów poza Jungiem jest również obiektem nieustannego fabularyzowania i fantazjowania. Jung bywa wciąż na nowo odkrywany, przerabiany, przeredagowywany i dostosowywany do obowiązujących stereotypów. I nie dotyczy to tylko dużej liczby powieści, sztuk teatralnych i filmów fabularnych, które w taki czy inny sposób nawiązują do Junga, lecz także dzieł uchodzących za naukowe. Zresztą te ostatnie produkcje są znacznie bardziej niebezpieczne dla nieprzygotowanego odbiorcy, ponieważ zawarte w nich fikcje trudniej jest wykryć i rozpoznać” (s. 33). Temat „Kultowych fikcji” stanowi naukowa weryfikacja twierdzenia, że założony przez Junga w Zurychu Klub Psychologiczny (1916) był rodzajem kultu, w którym czczono założyciela psychologii analitycznej. Warto dodać, że praca Shamdasaniego zdobyła nagrodę Gradiva Prize za najlepszą książkę historyczną i biograficzną przyznawaną przez World Association for the Advancement of Psychoanalysis.

Dowody ponad domniemaniami

Publikacja rozpoczyna się podziękowaniem dla licznych instytucji oraz osób pomagających uczonemu w zebraniu materiału do książki. Główny tekst pracy to osiem rozdziałów, które w zasadzie są krytyką badań Richarda Nolla dowodzącego, że Jung „pod płaszczykiem prowadzenia badań naukowych próbował ożywiać starożytne systemy filozoficzne i religijne oraz prezentować je w nowej, uwspółcześnionej formie (…)” (s. 23). Klub psychologiczny w oczach tego badacza stawał się zatem formą sekty czy też kultu, a jego członkowie byliby wyznawcami prawd głoszonych przez założyciela. Shamdasani wykazuje, jak często Noll pomija materiał, który przeczy jego tezom, oraz jak za sprawą braku faktycznego rozumienia założeń psychologii analitycznej wyciąga daleko idące wnioski. Zostaje to podsumowane na końcu książki w następujących słowach: „O ile wszystkie moje ustalenia oparte są na faktach i w pełni udokumentowane, o tyle wiele twierdzeń i domniemań Nolla jest całkowicie bezpodstawnych i pozbawionych dokumentacji dowodowej” (s. 153).

Do treści głównej dołączone zostały trzy dodatkowe teksty, które moim zdaniem są niezbędnymi uzupełnieniami całej publikacji. Pierwszy z nich nazwany został roboczo „Zbiorowością analityczną” i stanowi najważniejszą część pracy badacza – jego analiza to w zasadzie śledztwo w poszukiwaniu prawdziwego autora. Noll stwierdza, że to zapis mowy inauguracyjnej Junga wygłoszonej dla Klubu, gdzie można znaleźć argumenty na rzecz tego, iż organizacja była w istocie kultem. Shamdasani pokazuje na podstawie zebranych faktów i dowodów bezzasadność takiego wniosku, a co ważne, udaje mu się ustalić, kto najprawdopodobniej napisał omawiany tekst.

Drugi dodatek to referat wygłoszony przez psycholożkę analityczną Marię Moltzer, który przedstawiał aktualne problemy Klubu i wskazywał konieczność jego reorganizacji. Przemowa zostaje również omówiona i przeanalizowana w książce, dzięki czemu na światło dzienne wychodzą kolejne fakty ważne dla prowadzonych przez Shamdasaniego dociekań związanych z relacjami Junga z członkami stowarzyszenia.

Trzeci dodatek pokazuje historię badań Shamdasaniego na temat „Zbiorowości analitycznej”, z których pierwsze wnioski, jak się okazuje, niefortunnie wpłynęły na włączenie tego tekstu do nierzetelnych i noszących znamiona nadużyć badań Nolla. W całej sprawie ważną rolę odegrał też nietrzymający się zasad peer review recenzent. Fragment ten dotyka również ważnego, poruszanego już wcześniej w „Kultowych fikcjach”, problemu rzetelności i jakości badań.

Wezwanie do przestrzegania podstawowych zasad badań naukowych

Shamdasani pisze: „(…) książka ta jest jednocześnie zarówno czymś w rodzaju traktatu o metodzie, jak i wezwaniem do przestrzegania podstawowych standardów badaniach naukowych, i to nie tylko w odniesieniu do osoby samego Junga, lecz także do recepcji jego dzieła. Bez rzetelnej, opartej na faktach historycznej rekonstrukcji recepcji jego dzieła wszystkie próby jego naukowej analizy skazane są bowiem na niepowodzenie i można je unieważnić” (s. 152). Ta rzetelność, a także transparentność są najmocniejszymi stronami „Kultowych fikcji”. Shamdasani dodaje odpowiednie uzasadnienia i przypisy, a także, za pośrednictwem publikacji całości dwóch istotnych dla badań tekstów, umożliwia czytelnikowi samodzielną lekturę i porównanie ich treści z wnioskami autora książki. Noll jako badacz zostaje przedstawiony w dość niekorzystnym świetle, krytyka jego poczynań nie wykracza natomiast poza zasady dobrej, bazującej na faktach naukowej analizy.

***

„Kultowe fikcje” to publikacja, którą zdecydowanie mogę polecić osobom poszukującym wiarygodnych informacji na temat Junga i psychologii analitycznej. Pokazuje ona również, jak ważna jest rzetelność i ostrożność w formułowaniu wniosków w pracach naukowych oraz jak pod wpływem sumiennej analizy nieprawdy i półprawdy mogą zostać zdemaskowane i obalone.
Sonu Shamdasani: „Kultowe fikcje. Carl Gustav Jung i jego projekt psychologii analitycznej’. Przeł. Jerzy Korpanty. Wydawnictwo Vis-á-vis Etiuda. Kraków 2021.