ISSN 2658-1086
Wydanie bieżące

1 marca 5 (485) / 2024

Edyta Gryksa-Pająk,

HERKULES NA ROZSTAJU DRÓG - MITOLOGICZNY DROGOWSKAZ DLA DZIECI AUTYSTYCZNYCH I NIE TYLKO (SUSAN DEACY: 'WHAT WOULD HERCULES DO? LESSONS FOR AUTISTIC CHILDREN USING CLASSICAL MYTH')

A A A
„Problemy są po to, żeby je rozwiązywać. Trzeba zmierzyć, przyciąć, dopasować elementy, aż wszystko zadziała zgodnie z twoim życzeniem” (Roberts 2021: 215).

 

Osoby, u których zdiagnozowano autyzm, funkcjonują w naszym świecie w różnorodny sposób. Objawy, z którymi się zmagają, mają różne nasilenie i można je zaobserwować w trzech obszarach związanych z komunikacją, interakcjami społecznymi oraz stereotypowymi i ogólnie przyjętymi wzorcami zachowań. Wśród trudności, jakie uznawane są za charakterystyczne dla osób autystycznych, badacze i badaczki najczęściej wymieniają izolowanie się, potrzebę stałości, zainteresowanie przedmiotami przy jednoczesnym braku zainteresowania ludźmi, a także problemy w komunikowaniu się i w interakcjach międzyludzkich. Warto zauważyć, że termin „autyzm” wywodzi się od greckiego „autos” czyli „sam”, co w pewien sposób odzwierciedla model behawioralny osób autystycznych, zarówno dorosłych, jak i dzieci. Początek systematycznie rosnącemu zainteresowaniu nauki zaburzeniami rozwoju u tych ostatnich dał artykuł pediatry, Leo Kannera, „Zaburzenia autystyczne kontaktu afektywnego”, opublikowany na łamach amerykańskiego czasopisma medycznego „The Nervous Child” w 1943 roku. Zaburzenie o charakterze neurologicznym (którego symptomy widoczne są od wczesnego dzieciństwa [zob. Morrison 2016: 40]), jakim jest autyzm, przebiega inaczej u każdej osoby, dlatego rozumiany jest on jako spektrum. Dopiero w 1980 roku dzieci autystyczne odróżniono od psychotycznych czy schizofrenicznych (zob. Osóbka 2017: 94). W przypadku dzieci autystycznych najczęściej obserwowane są: brak reakcji ze strony dziecka na polecenia, niechęć do zabawy z rówieśnikami, trudności z wyrażaniem emocji czy porozumiewaniem się zarówno za pomocą gestów, jak i mowy. Poważny problem stanowi także trudność oceny sytuacji i podejmowania odpowiednich decyzji.

To właśnie ostatnia ze wspomnianych kwestii, umiejętność decydowania, stała się motywem przewodnim projektu Susan Deacy, autorki książki „What Would Hercules Do? Lessons for Autistic Children Using Classical Myth”. Deacy jest filolożką klasyczną specjalizującą się w zagadnieniach związanych z religią starożytnej Grecji, a także mitologią, historią, gender i seksualnością. Interesuje się ponadto empirycznymi zastosowaniami antycznej mitologii (zob. s. 21). Autorka książki „Athena” (2008), redaktorka serii Gods and Heroes of the Ancient World (od 2005) jest także koordynatorką ds. osób z niepełnosprawnościami związaną z Uniwersytetem w Roehampton. Deacy była pomysłodawczynią i twórczynią centrum edukacyjnych inicjatyw dla studentów/studentek i doktorantów/doktorantek. Szczególny nacisk kładła na kwestie związane z neuroróżnorodnością, zakładając, że nie jest ona przeszkodą do podejmowania nauki i zdobywania wiedzy. Wręcz przeciwnie – uznała neuroróżnorodność za doskonałą okazję do poznawania dziedzictwa starożytności oraz spojrzenia na antyczne zagadnienia z innej perspektywy (zob. s. 15). Nasza współczesna kultura pozostaje niezmiennie głęboko zakorzeniona w starożytności. Antyczne wątki są chętnie reinterpretowane i przedstawiane w nowych odsłonach. U podstaw współczesnej nauki, techniki czy medycyny leżą dokonania antycznych myślicieli i pionierów poszczególnych sztuk. Również w starożytności można dopatrywać się pierwszych opisanych przypadków autyzmu.

Badacze i badaczki historii autyzmu za pierwszą zachowaną wzmiankę o osobie z zaburzeniem, które można klasyfikować jako spektrum autyzmu, uznają relację Herodota – greckiego historyka z V w. p.n.e. W swoich słynnych „Dziejach” opisał on syna Krezusa (króla Lidyjczyków), którego imię pozostaje nieznane. Młodzieniec, którego brat Atys przerastał inteligencją wszystkich swoich rówieśników, był głuchy i niemy. Zgodnie z przepowiednią wyroczni w Delfach to właśnie on miał przemówić w dniu nieszczęścia. Pierwsze i jedyne słowa, jakie wypowiedział w chwili, gdy perski żołnierz zbliżał się, by zabić króla w dniu upadku jego państwa, brzmiały: „Człowieku, nie zabijaj Krezusa!”. Zdaniem Alfreda i Françoise Braunerów ta nagła wypowiedź przypomina charakterystyczną (dla niektórych osób z autyzmem) „eksplozję językową” (Brauner i Brauner 1988: 64). Jest to nagłe pojawienie się mowy, które ma miejsce pod wpływem silnych emocji. Ponadto uznać należy, że opisany przez Herodota człowiek nie był głuchy, skoro wypowiedział przytoczone zdanie. Pomyłka greckiego historyka nie jest nieprawdopodobna, natomiast współcześnie zwraca się uwagę na konieczność dokładnego odróżnienia braku mowy u dziecka wynikającego z głuchoty bądź autyzmu. Choć nagła wypowiedź przypominająca autystyczną „eksplozję językową” oraz fakt, że syn Krezusa miał brata o ponadprzeciętnej inteligencji, to zdecydowanie za mało, by uznać go za osobę z autyzmem, jednak szczegółowa analiza języka, jakim Herodot próbuje opisać tę postać, sugeruje, że wymyka się on prostym pojęciom głuchoty czy opóźnionego rozwoju. Zdaniem badaczy i badaczek syn króla Krezeusa wydaje się pierwszym opisanym (choć nie pierwszym w historii!) przypadkiem dziecka z zaburzeniami z kręgu autyzmu (zob. Osóbka 2017: 96).

Publikacja Susan Deacy została zaprojektowana z myślą o dzieciach w wieku od 7 do 11 lat oraz starszych. Zadaniem, jakie postawiła sobie autorka, było stworzenie odpowiedniego narzędzia dydaktycznego dla nauczycieli i nauczycielek współpracujących z dziećmi autystycznymi – z jednoczesną demonstracją atrakcyjności postaci mitologicznych. Cel główny stanowiło wykazanie roli, jaką mitologia może odgrywać w ułatwianiu komunikacji, oraz zachęcenie autystycznych dzieci do współpracy poprzez wykorzystanie mitologicznych bohaterów jako „drogowskazów” do zrozumienia, identyfikacji, kontekstualizacji oraz konceptualizacji siebie i innych (zob. s. 49-50). W swoim programie badawczym Deacy postanowiła wykorzystać motyw Herkulesa na rozstaju dróg, doskonale znany z tradycji antycznej. Herkules, który nosił w sobie zarówno pierwiastek ludzki, jak i boski (jako syn Zeusa i Alkmeny), odznaczał się siłą, męstwem, a także wrażliwością na ludzką krzywdę. Prześladowany przez Herę wielokrotnie tracił w swoim życiu rodzinę i musiał mierzyć się z wieloma niebezpieczeństwami. Na jego drodze pojawiali się niegodziwi ludzie oraz niebezpieczne potwory, które pokonywał dzięki swoim cnotom. Jednymi z najbardziej znanych historii związanych z herosem są te dotyczące wykonanych przez niego dwunastu prac. Deacy postanowiła jednak wybrać inny wątek, który w kulturze europejskiej zainspirował wielu malarzy, pisarzy i filozofów.

Zgodnie z przekazem Ksenofonta z Aten, a także Cycerona Herkules dotarł pewnego dnia do rozstaju dróg przyjmującego kształt litery Y. Nie wiedział, dokąd prowadzą, więc, usiadłszy na kamieniu, zastanawiał się, w którym kierunku powinien się udać. Wtedy ukazały się mu dwie kobiety: ubrana w delikatne szaty Rozkosz oraz przyodziana w zbroję Cnota. Pierwsza gwarantowała herosowi łatwą i beztroską wędrówkę pełną zabaw i przyjemności. Druga zaoferowała mu drogę trudną, pełną przeciwności, na której końcu czekać miała herosa sława i nieśmiertelność. Właśnie ten kierunek wybrał Herkules, a jego decyzja po dziś dzień uznawana jest za metaforę ludzkich losów (zob. Marciniak 2021: 301-302). Decyzja i umiejętność jej podejmowania to temat, który szczególnie nurtował Deacy w odniesieniu do współpracy z autystycznymi uczniami i uczennicami. Postawa Herkulesa, dobrze znanego im bohatera wielu opowieści (zarówno antycznych, jak i tych, które powstały w wiekach późniejszych), stała się „drogowskazem”, który miał był pomocny w dokonywaniu wyborów. Deacy w swojej publikacji stworzyła cykl 10 lekcji bezpośrednio związanych z historią herosa wzbogaconą o materiały dydaktyczne (ikonograficzne, emoji, obrazki do kolorowania itp.).

Podczas zajęć uczestnicy i uczestniczki: zastanawiają się nad ideami związanymi z ciężką pracą versus zabawą i przyjemnością (lekcja 1); odkrywają, czym są nowości – wraz z możliwością lepszego ich poznania za pomocą zmysłów wzroku i smaku czy dotyku (lekcja 2); tworzą profile emocjonalne, koncentrując się na zachowaniach Herkulesa, którego przedstawia się w różnych sytuacjach (lekcja 3); dowiadują się, jak bardzo różnią się wiedza, doświadczenie i profil emocjonalny innych osób w porównaniu z ich własnym na przykładzie Rozkoszy i Cnoty, które ukazały się Herkulesowi (lekcja 4). Podczas lekcji 5 uczą się, co można zrobić lub powiedzieć w różnych sytuacjach społecznych z uwzględnieniem wskazówek oraz sposobów rozpoczynania i utrzymywania konwersacji, jak w przypadku Herkulesa, Cnoty i Rozkoszy. Osoby autystyczne odkrywają wiele rzeczy, które sprawiają im przyjemność i którym są w stanie poświęcić całą swoją uwagę. Dlatego właśnie podczas lekcji 6 nacisk położony został na źródła przyjemności dla osób autystycznych w odniesieniu do łatwej i pełnej zabaw wędrówki proponowanej Herkulesowi przez Rozkosz. Po przyjemnościach przychodzi czas na rozważania o trudnościach. Do najczęstszych problemów, z jakimi zmagają się osoby autystyczne, zalicza się interakcje społeczne, komunikację interpersonalną czy przetwarzanie emocji. Nacisk lekcji 7 położony jest na dyskusje o tym, co można, a czego nie można zaliczać do kategorii trudności. Tym samym motywem przewodnim staje się proponowana przez Cnotę droga pełna przeciwności, gwarantująca jednak sławę i nieśmiertelność. W kolejnych scenariuszowych odsłonach dydaktycznych Deacy skupia się na rozważaniach o podejmowaniu decyzji (lekcja 8), możliwych konsekwencjach działań i akcji (lekcja 9), a także tworzeniu wyimaginowanego świata (lekcja 10), biorąc pod uwagę to, co mogło się zdarzyć po tym, jak Herkules wybrał kierunek swojej wędrówki (zob. s. 108-111).

Publikacja Susan Deacy to ważne narzędzie dydaktyczne, które z pełnym przekonaniem należy rekomendować pracującym z osobami autystycznymi nauczycielom/nauczycielkom i nie tylko. To przykład intrygującego i niebanalnego zastosowania wiedzy na temat antyku w badaniach interdyscyplinarnych. Autorka koncentruje się na kluczowych potrzebach osób autystycznych z jednoczesnym uwzględnieniem ich problemów i trudności. Opracowując metody dydaktyczne i wzbogacając je o dodatkowe materiały do prac indywidualnych i grupowych, wychodzi naprzeciw oczekiwaniom nauczycieli i nauczycielek, rodziców i wszystkich, którzy w jakimkolwiek stopniu mają styczność z osobami autystycznymi. Po raz kolejny udowodniono zatem, że historie antyczne i tradycja mitologiczna pozostają stale aktualne i mogą znaleźć zastosowanie dla każdej grupy odbiorczej, bez względu na wiek i sytuację zdrowotną czy życiową. Herkules jako heros o wielu cnotach, umiejętnie stawiający czoła przeciwnościom losu i wytrwale dążący do celu z jednoczesnym życzliwym zwróceniem uwagi na drugiego człowieka, jest świetnym wzorem do naśladowania. Doskonale sprawdzi się jako drogowskaz dla osób uczących się, które w swoim życiu niejednokrotnie staną przed różnorodnymi wyborami.

LITERATURA:

Brauner A., Brauner F.: „Dziecko zagubione w rzeczywistości: historia autyzmu od czasów baśni o wróżkach. Fikcja literacka i rzeczywistość kliniczna”. Warszawa 1988.

Marciniak K.: „Mitologia grecka i rzymska. Spotkania ponad czasem”. Warszawa 2021.

Morrison J.: „DSM–5 bez tajemnic. Praktyczny Przewodnik dla klinicystów”. Kraków 2016.

Osóbka K.: „Historia autyzmu od baśni i legend po badania genetyczne – laboratorium budowy mitów w nauce”. „Biuletyn Historii Wychowania” 2017, nr 37. 

Roberts N.: „Poszukiwania”. Przeł. M. Grabowska. Warszawa 2021.
Susan Deacy: „What Would Hercules Do? Lessons for Autistic Children Using Classical Myth”. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Warszawa 2023 [seria: Our Mythical Childhood].