Omówienie książki Piotra Cichockiego muszę zacząć od udostępnienia mixtapu Malawian Crush Mixtape, stworzonego według projektu Owls Are Not, oraz działalności małej wytwórni 1000Hz. Obie te inicjatywy powstały z inicjatywy autora książki, a ich celem jest popularyzacja brzmień malawijskich (i nie tylko) zespołów. Uważam, że bez tego dźwiękowego kontekstu cały dyskurs ściśle tekstowy straciłby co najmniej połowę sensu.

Moje zdanie podziela zresztą autor książki – w całej pracy regularnie pojawiają się kody QR odsyłające do nagrań zespołów, konkretnych dźwięków występujących w trakcie tańców vimbuza (wielogodzinnych praktyk religijno-leczniczych) czy też demonstrujących wirtualne automaty perkusyjne, wykorzystywane przez jednego z rozmówców, George’a. Ich obecność pozwala lepiej zrozumieć przestrzeń dźwięku, który nie daje się opisać jako jedna, wydzielona kategoria, a stanowi raczej centralny punkt refleksji naukowej, pozwalający łączyć w ramach wybrzmiewania kolejnych wątków kategorie społeczne, duchowe i technologiczne.

„Wzmacniane modlitwy” to bowiem praca analizująca praktyki głosowe i dźwiękowe północnego Malawi, ze szczególnym uwzględnieniem tych stosowanych w kościołach chrześcijańskich i ośrodkach lokalnych wierzeń. Badacz, opierając się na materiałach źródłowych oraz własnej długoterminowej pracy terenowej, opisuje trajektorie połączeń, jakie tworzą się między wspomnianymi wyżej trzema wątkami. Doświadczenie dźwięku religijnego gra tu główną rolę, a co istotne, autora nie interesuje kategoryzowanie go według granic instytucjonalnych czy geograficznych – jak stwierdza, tego typu działanie byłoby sztuczną pracą analityczną, spełniającą wymagania nowoczesnych projektów porządkujących i dyscyplinujących świat. „Cel tej pracy (…) to raczej zaproponowanie trajektorii myślenia w innym kierunku. Interesują mnie sfery indywidualnej podmiotowości zakorzenionej w ciele i zmysłach, powiązanej z rzeczami, a także tego, w jaki sposób są dźwiękowo doświadczane, wykonywane (performed) i – dopiero na końcu i jedynie czasami – wyrażane za pomocą języka” (s. 8).

Z tego powodu Cichocki proponuje badania nad głosowym wymiarem modlitwy przy użyciu narzędzi dekolonizujących, podejmuje również odważny dialog z ograniczeniami, jakie w przypadku tego obszaru badań narzuca forma wywiadu antropologicznego, zmuszająca jednostkę do podejmowania językowej werbalizacji ucieleśnionego doświadczenia modlitwy. „Całość projektu wpisuje się w znaczące przesunięcie paradygmatu badań etnograficznych z wiwisekcji do upodmiotowienia. Częścią tej trajektorii są zmagania w prowadzeniu badań przez rodzimych antropologów i odwracaniu typowej dla wczesnej antropologii sytuacji badawczej, w której zachodni antropolodzy badają pozaeuropejskie społeczności, a zachodnie sposoby myślenia służą do wyjaśniania innych systemów kulturowych” (s. 381).

Kwestia upodmiotowienia rozmówcy również poddana jest słusznej problematyzacji, co postrzegam jako kolejny walor tej książki. Autor zauważa, że projekt indywidualnej podmiotowości może cechować wtórny proces kolonizujący, który również bywa obecny w pracy etnograficznej. Po pierwsze ze względu na założenie jednostkowości osoby mówiącej np. o vimbuza. Przy uznaniu jednolitości wystąpiłby błąd nieuwzględnienia głosów duchów mówiących przez rozmówcę, z którymi jest on w relacji i które modyfikują jego tożsamość, ale nie ujednolicają się w ramach jednego podmiotu [zob. s. 107-114]. Po drugie przez wymuszenie konkretnej formy artykułowania myśli, akceptowalnej w ramach formuły wywiadu. „Znaczy to, że może wymuszać poprzez różnorodne aparaty władzy określone sposoby formowania podmiotowości. (…) Podążanie za głosem wymusza więc poszukiwanie bądź konstruowanie autonomicznych jednostek, które miały możliwość, prawo oraz kompetencje językowe do artykułowania wobec innych swojej tożsamości lub wypowiadania się jako reprezentanci swojej społeczności” (s. 114, 118).

Podobnie jak Agata Błoch w „Wolnych i zniewolonych” autor, odnosząc się do badań Gayatri Chakravorty Spivak, przypomina, że instytucje kolonialne wykorzystywały dokładnie ten sam proces w celu stworzenia wydmuszkowej formy egalitaryzmu, zgodnie z którą osoby zniewolone mogły wystosować do władz skargę na złe traktowanie ich przez „właściciela”. Działania piszących stanowiły w tym wypadku kolejną praktykę sprawowania kontroli nad formami wyrażania sprzeciwu przez grupy podporządkowane. Przeniesienie języków mówionych w sferę pisma również było pracą misjonarzy i antropologów, która w znaczący sposób przekształciła sposób wyrażania się na potrzeby zachodnie.

Z tego powodu autor proponuje, aby refleksja nad głosem (jego rolą w procesie modlitwy, ale również na poziomie dawania/oddawania głosu) obejmowała brzmienia wykraczające poza zachodnie rozumienie jednostki i człowieczeństwa, np. wydawane przez zwierzęta i duchy. Rozumienie głosu jako reprezentacji jednostki jest zatem, przypomina Cichocki, jedną z potencjalności, a nie koniecznym, uniwersalnym wymogiem (zob. s. 120).

Jedynym aspektem, który negatywnie wpłynął na mój proces lektury, okazała się sama struktura książki. Kolejne rozdziały („Ukryte w kościele”; „Głos, duch i mikrofon”; „Świat społeczno-duchowo-technologiczny”; „Eksperymentalne przestrzenie wzajemności”) same stanowią dość odrębne wiązki treściowe, i choć są bardzo wnikliwe, bogate w refleksje metodologiczne, a przede wszystkim – prezentują satysfakcjonująco szczegółowy materiał terenowy, brakowało mi momentami wspólnego mianownika organizującego całość.

LITERATURA:

Błoch A.: „Wolni i zniewoleni. Głosy grup podporządkowanych w historii imperium portugalskiego”. Toruń 2022.

Komła Ł.: „Nowości z 1000Hz Records”. 7 listopada 2018. https://www.nowamuzyka.pl/2018/11/07/nowosci-z-1000hz-records/.

Renoncourt F.: „PAM Club: »Raves, Feelings and Spirits from 1000HZ Republic« par Piotr Dang”. 6 listopada 2021. https://pan-african-music.com/en/pam-club-piotr-dang/.

„Malawian Crush Mixtape w/ Owls Are Not”. NTS Radio. 11 stycznia 2017. https://www.nts.live/shows/guests/episodes/Malawian-Crash-Mixtape-11-01-17.

Piotr Cichocki: „Wzmacniane modlitwy. Dźwięk w społeczno-duchowych światach postkolonii”. Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2024 [seria: Idee i etnografia].