Czy da się dziś jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie, co izraelskie społeczeństwo myśli o wojnie w Strefie Gazy? Debiutująca książkowo Karolina Wójcicka, na co dzień dziennikarka „Dziennika Gazety Prawnej”, adresuje liczne kontrowersje, mity i przekłamania dotyczące zarówno samej wojny w Strefie Gazy, jak i izraelskiej polityki. „Z nakazu Boga” to doskonała alternatywa dla dyskursu głównego nurtu, pozbawiona jakichkolwiek sympatii i niechcąca przypodobać się żadnej grupie. Jednocześnie dobitnie ukazuje, że polityki Izraela nie da się analizować bez mówienia o okupacji Palestyny, na co od dawna cierpi debata wokół polityki izraelskiej. Po lekturze zdecydowanie łatwiej zrozumieć, dlaczego państwo z zapałem głoszące hasło „nigdy więcej ludobójstwa” jest o nie oskarżane, a przede wszystkim – dlaczego wydarzenia z 7 października 2023 roku i wojna w Strefie Gazy wprowadziły izraelskie społeczeństwo w paraliżujący dysonans poznawczy, skutkujący erupcją nienawiści.

Konstrukcja problemowa książki ułatwia podążanie za poszczególnymi uwarunkowaniami i pozwala wziąć oddech pomiędzy, nie ukrywajmy, obarczonymi gravitas zagadnieniami. Czternaście rozdziałów to skrupulatnie przemyślana podróż – od symbolicznej góry Kobi, z której Izraelczycy „podziwiają” destrukcję Strefy Gazy, przez izraelski dyskurs medialny, edukację, politykę historyczną, realia obowiązkowej służby wojskowej, współczesny syjonizm, działalność ikonicznych figur politycznych, doniosłą rolę religii, realia agresywnej kolonizacji i apartheidu terytoriów palestyńskich, „uzbrajanie” pomocy humanitarnej czy antysemityzmu, aż do bezkompromisowo szczerej rozmowy z Omerem Bertovem, izraelskim badaczem zjawiska ludobójstwa. Każdy rozdział to zwarta całość – ma swoje hipotezy, które weryfikuje na podstawie przystępnych analiz i wywiadów. Co jednak istotne, autorka nie narzuca ostatecznych interpretacji. Rozdziałów nie wieńczą podsumowania, które wykonałyby wysiłek intelektualny za czytelnika – z tym, jak zakładam, Wójcicka zostawia swoich odbiorców samych, dostarczając bogaty materiał do wykonania indywidualnej pracy u podstaw.

Przystępna narracja to przede wszystkim zasługa sprawnie wplatanych wypowiedzi rozmówców, a przyznać trzeba, że autorka wykonała ogrom tradycyjnej, dziennikarskiej pracy w terenie i zgromadziła wyjątkowo różnorodne grono postaci, które dzielą się swoją perspektywą – często drastycznie różniącą się od siebie. W „Z nakazu Boga” poznamy opinie naukowców, dyplomatów, polityków, a przede wszystkich zwykłych ludzi, którzy próbują żyć na jednej ziemi. Spotykamy zatem zarówno radykalnych osadników z Zachodniego Brzegu z Biblią w ręku, jak i działaczy pokojowych czy pracowniczki humanitarne. Każda z grup otrzymuje należną uwagę, a autorka w zgrabny sposób opatruje przywoływane wypowiedzi w niezbędny kontekst lub weryfikuje zawarty w nich fałsz lub dysonans poznawczy, którego z pewnością odbiorcy doświadczają stopniowo poznając kolejnych bohaterów. W dobie powszechnego symetryzmu w przedstawianiu stron tzw. konfliktu izraelsko-palestyńskiego tak uczciwe podejście do etyki relacjonowania konfliktów zasługuje na uznanie i pilną uwagę.

Książka ukazuje wielopłaszczyznową dekonstrukcję mającą miejsce w izraelskiej polityce i życiu społecznym, wynikającą w faktu, że 7 października 2023 roku drastycznie przekreślił możliwość wymazywania kwestii okupacji Palestyny ze świadomości Izraelczyków. Jak stwierdził Daniel Seidemann, izraelski działacz na rzecz pokoju: „(…) po izraelskiej stronie największą przeszkodą w procesie politycznym nie jest nienawiść do Palestyńczyków, nie jest nią też wiara w ideę Wielkiego Izraela ani poparcie dla osadników, lecz całkowite wyparcie. Żyjemy tak, jakby okupacja nie istniała” (s. 270). Jak przewrotnie stwierdził Gideon Levy, izraelski dziennikarz z „Haaretz”, diagnozując jaskrawą stronniczość izraelskich mediów: „Kiedyś napisałem w artykule, że jeśli ktoś śledzi wyłącznie izraelskie media, to dojdzie do wniosku, że w Strefie Gazy żyją tylko nasi zakładnicy” (s. 31-32). Ten stan wymownie ilustruje także historia Gabrielli Roitberg (jednej z wielu), która „odkryła” okupację Palestyny dopiero na studiach, niedaleko granicy z Egiptem, gdzie po raz pierwszy poznała Palestyńczyków: „Gabriella do dziś nie rozumie, dlaczego była aż tak nieświadoma otaczającej ją rzeczywistości. Mieszkała w nielegalnym osiedlu, codziennie jeździła do szkoły opancerzonym autobusem, mijała mur i palestyńskie wioski. A jednak nigdy nie zadała sobie podstawowych, zdawałoby się, pytań: czym są te miejsca? Kto tam mieszka? I dlaczego właściwie nigdy wcześniej nie przyszło jej do głowy, by się nad tym zastanowić?” (s. 46). Książka błyskotliwie diagnozuje i tłumaczy powody, przez które izraelskie społeczeństwo sobie z tą sytuacją nie radzi.

„Z nakazu Boga” należy szczególnie wyróżnić za zniuansowane podejście do przedstawienia kwestii pomocy humanitarnej, ponieważ to właśnie ta materia jak soczewka skupia w sobie alarmujące wnioski dla przyszłości Strefy Gazy, a w głównym nurcie otrzymuje zdecydowanie za mało uwagi, przykryta trumpocentryczną narracją o rzekomym zawieszeniu broni i aspiracjach do wznowienia procesu pokojowego. Wójcicka oraz jej rozmówczynie stawiają sprawę jasno: pomoc humanitarna w polityce izraelskiej uległa tzw. uzbrojeniu. Oznacza to, że działanie z gruntu bezstronne staje się narzędziem realizacji celów politycznych i wojskowych. Izrael za pomocą rozmaitych środków prawnych uniemożliwił działającym dotychczas organizacjom pomocowym funkcjonowanie (a także mordował pracowników humanitarnych na miejscu i atakował sprawną infrastrukturę pomocową) i w ich miejsce wprowadził Gaza Humanitarian Foundation – działającą poza międzynarodowym systemem pomocowym instytucję zasilaną amerykańskim kapitałem, którą ochrania izraelskie wojsko i prywatne firmy wojskowe z USA. Dążenie do zmonopolizowania pomocy humanitarnej już doprowadziło do wzrostu aktów przemocy (zob. „Gaza…” 2025): przesiedleń ludności z północy na południe (co de facto stanowi fizyczne „oczyszczanie” prawie połowy Gazy, porównywalnej wielkością do Krakowa, z jej mieszkańców), śmierci Palestyńczyków w kolejkach do punktów dystrybucji pomocy, a także aktywnie przyczynia się do postępującej klęski głodu, ponieważ pomoc oferowana przez GFH nie zastąpiła działającego wcześniej systemu dystrybucji organizacji międzynarodowych. Pomoc humanitarna stała się umyślnie upolitycznionym narzędziem przemocy (eksterminacji, ekspansji terytorialnej i ekonomicznej).

Dlaczego to tak ważne? Kiedy spojrzymy na okładkę „Z nakazu Boga”, od razu spostrzeżemy ciągnące się aż po horyzont ruiny. UNOCHA szacuje, że w Gazie zalega ok. 60 milionów ton gruzu, a 80% infrastruktury zostało przez Izrael doszczętnie zniszczone (zob. „Humanitarian…” 2026). Z kolei populacja Gazy zamieszkuje obecnie, na skutek przymusowych przesiedleń, ok. 1/3 terytorium (zob. „Reported…” 2026). Jaka przyszłość czeka tę wymarłą przestrzeń?

GHF powstała z inicjatywy amerykańskiego pastora Jonniego Moore’a, który z entuzjazmem przyjął pomysł Donalda Trumpa, aby w Gazie powstała administrowana przez Izrael i USA „bliskowschodnia riwiera” kumulująca zachodni i izraelski kapitał, z kompletnym pominięciem Palestyńczyków, co wymaga czystki etnicznej. Choć o „bliskowschodniej riwierze”, która zapisała się w publicznej wyobraźni żenującymi wizualizacjami sporządzonymi przez model sztucznej inteligencji, słyszymy coraz rzadziej, to bezsprzecznie kwestia, dosłownego i w przenośni, odgruzowania Gazy i jej późniejszego kształtu pozostaje otwarta. Próżno dziś jednak upatrywać w niej szansy dla Palestyńczyków. Pozytywne bodźce ekonomiczne dla izraelskiej gospodarki (związane przede wszystkim z przemysłem zbrojeniowym) sugerują, że Gaza stanie się poligonem inwestycyjnym – począwszy od firm, które już tam operują, a skończywszy na tych, które zagospodarują opustoszałą część eksklawy (zob. Sharma 2025). Zawłaszczenie pomocy humanitarnej do sprywatyzowanej sfery militarno-politycznej sygnalizuje znacznie więcej niż „tylko” determinację Izraela do eksterminacji Palestyńczyków, co „Z nakazu Boga” czujnie zauważa, i fakt ten zasługuje obecnie na wzmożoną uwagę.

Naturalnie, świadoma i uczciwa refleksja nad izraelską polityką wobec Strefy Gazy nie mogłaby się obejść bez konfrontacji z, wciąż kontrowersyjnym dla wielu, oskarżeniem o ludobójstwo. Wójcicka doskonale zdaje sobie sprawę z tego, że duża część opinii publicznej, jak i sami Izraelczycy, nie jest w stanie zaakceptować tego, że naród, który doświadczył Holokaustu, mógłby ponosić, co najmniej symboliczną, współodpowiedzialność za ludobójstwo na innym narodzie, co niektórzy (pochopnie) nazywają „kolejnym Holokaustem”. W epilogu autorka konfrontuje czytelników z opinią Omera Bartova, izraelskiego badacza ludobójstw, który krok po kroku przeprowadza odbiorców przez proces kwalifikacji prawnej ludobójstwa (bo to przede wszystkim termin z gruntu prawa międzynarodowego) oraz dokonuje kluczowej konstatacji: „Aby dowieść, że Izrael dopuszcza się ludobójstwa, nie trzeba porównywać jego działań do Holokaustu. Przeprowadziłem wiele dyskusji tego typu. Mówiłem, że nie ma w Gazie Auschwitz, nie ma Babiego Jaru, a mimo to dochodzi tam do ludobójstwa. Bo żeby określić, czy coś jest ludobójstwem, trzeba spojrzeć na Konwencję o zapobieganiu i karaniu zbrodni ludobójstwa, a nie na to, jak wyglądał Holokaust” (s. 298).

Jak w takim razie może wyglądać przyszłość Izraela i Palestyny? Bertov nie ma wątpliwości, że, niestety, zależy ona przede wszystkim od silniejszych, i gorzko konstatuje: „Żyją razem, choć temu zaprzeczają. Nie podoba im się to. Nie chcą tego. Moim zdaniem, aby taki proces mógł się rozpocząć, Izrael – który jest zdecydowanie silniejszą stroną – będzie musiał przejść terapię szokową. To jeszcze się nie wydarzyło. 7 października nie był terapią szokową. 7 października uwolnił wszystkie demony w społeczeństwie izraelskim” (s. 299-300).

LITERATURA:

„Gaza: Nearly 1,400 Palestinians killed while seeking food, as UN warns airdrops are no solution”. 1.08.2025. https://news.un.org/en/story/2025/08/1165552.

„Humanitarian Situation Update #355 | Gaza Strip”. 28.01.2026. https://www.ochaopt.org/content/humanitarian-situation-update-355-gaza-strip.

„Reported impact snapshot | Gaza Strip (4 February 2026)”. 4.02.2026. https://www.unocha.org/publications/report/occupied-palestinian-territory/reported-impact-snapshot-gaza-strip-4-february-2026.

Sharma R.: „The markets are signalling a clear winner in the Middle East”. 13.07.2025. https://www.ft.com/content/78b2d760-f90a-4349-b9f7-aab8b19f7b6f.

Karolina Wójcicka: „Z nakazu Boga. Izraelczycy i wojna w Strefie Gazy”. Wydawnictwo WAM. Kraków 2025.