„O ciele” to kolejna książka Lindy Nochlin (autorki eseju „Dlaczego nie było wielkich artystek”) wydana w serii „Miniatury o sztuce” nakładem wydawnictwa Smak Słowa. Krytyczka, znawczyni realizmu i jedna z prekursorek herstorycznych opowieści o sztuce przygląda się z bliska detalom, fragmentom ciała – ciała rozczłonkowanego, okaleczonego, stającego się obiektem fetyszyzacji. Rozpoczyna od opisu dzieła, które przedstawia zrozpaczoną postać, która pozostaje cały czas w kontakcie z rzeźbą – dość nietypową, biorąc pod uwagę klasyczną estetykę, przedstawiającą jedynie ogromną stopę i dłoń ułożoną horyzontalnie, z palcem wskazujący skierowanym ku niebu (w stanowczym geście wskazania lub oskarżenia). Jak zaznacza badaczka: „(…) nowoczesność została przedstawiona jako bezpowrotna strata, dotkliwy żal po utraconej kompletności, po całości, która zniknęła bez śladu. Artysta jest tak zrozpaczony z powodu owej straty, że nie może na nią patrzeć – sam się oślepia. (…) Dotyk jest tutaj głównym zmysłem, na co wskazuje zarówno ten gest (obejmowanie ręką przez centralną postać, artystę, olbrzymiej stopy – uzupełnienie M.P.-G.), jak i cechy formalne rysunku” (s. 9).

W swoim krótkim eseju, wzbogaconym jednak o 37 reprodukcji obrazów i rycin (jak zwykle w przypadku tego wydawnictwa wydrukowanych na wysokiej jakości papierze, z dbałością o zachowanie wyrazistości detali), badaczka łączy nowoczesność z kultem fragmentu i pokawałkowania (nie tylko ciała), a ten akt metaforycznego (choć nie tylko) wandalizmu wywodzi z transgresji społecznych i politycznych, którym początek dała Wielka Rewolucja Francuska. Nochlin ukazuje więc, że początek nowożytnego świata w ikonografii reprezentują ryciny i obrazy malarskie, które przedstawiają ścięte głowy przedstawicieli reżimowych rządów monarchii, niszczenie ich dziedzictwa, obalanie władzy, które symbolizuje rozbijanie pomników i burzenie istotnych dla poprzedniej władzy budynków. Pisze o tym jako swego rodzaju usankcjonowanym wandalizmie, który, wyniszczający dla kultury, zapoczątkował także państwowe programy konserwacji i ochrony zabytków. Fragment staje się jednak także dominującym sposobem wyrażania wśród twórców krytykujących działania rewolucyjne. Tych, którzy używają obsceniczności pokawałkowanych ciał, żeby zdekonstruować barbarzyństwa rewolucyjnych przemian prowadzących jedynie do innej formy terroru.

Autorka prezentuje i z ogromną dokładnością omawia przy tym kolejne przedstawienia i pojawiające się na nich detale. Nie jest to jednak praca szczególnie odkrywcza – na co składają się dwa powody. Pierwsza edycja eseju, którego pełen tytuł brzmi „The Body In Pieces The Fragment As A Metaphor of Modernity” pochodzi z 1994 roku, więc jego treść miała prawo się nie tylko zdezaktualizować, ale przede wszystkim wybrzmieć echem w innych pracach z tego obszaru. Drugim powodem jest cel powstania tekstu, który jest zdecydowanie formą popularnonaukową. Jednocześnie oczywiście, co autorka potrafi robić świetnie, w przejrzystej językowej kompozycji połączone zostały dyskursy historyczny, historii sztuki i społeczno-polityczny.

Po rewolucji i sposobach jej reprezentowania w sztuce przychodzi jednak czas na długofalowe konsekwencje tej estetycznej zmiany. Omawiając dzieła Maneta, Degasa czy Gaverniego, Nochlin analizuje już nie tylko znaczenie rozcięcia ciała, ale rozkrojenia czy przecięcia samej przestrzeni obrazu. Prowadzi nas w ten sposób przez kolejne dzieła, poprzez wiek XIX, historyczną awangardę, aż do zwieńczenia, którym jest przedstawienie instalacji Krzysztofa Bednarskiego „Portret totalny Karola Marksa” z 1978 roku.

Autorka wybiera więc jedno zagadnienie i ukazuje syntetycznie jego ewolucyjny (i rewolucyjny w awangardowym i neoawangardowym efekcie) potencjał. To spójny, ciekawy esej, który jednak dla bardziej dociekliwych osób stanowił będzie jedynie przyczynek do dalszych poszukiwań artystycznych i lekturowych, ale który obfituje w niezliczone wskazówki – książkowe i wizualne, kierujące nas na dalsze ścieżki tych poszukiwań.

Linda Nochlin, „O ciele”. Przełożyła Agnieszka Nowak-Młynikowska. Wydawnictwo Smak Słowa. Sopot 2025 [Seria „Miniatury o sztuce”].