Terapię poznawczo-behawioralną (CBT) w odniesieniu do zaburzeń nastroju można dzisiaj uznać w zasadzie za postępowanie standardowe. Sensowność tego podejścia nie budzi społecznych zastrzeżeń, choć głębsza analiza wyników empirycznych badań nad skutecznością psychoterapii ukazuje bardziej zniuansowany obraz (zob. Cuijpers et al. 2023). Ta pewność co do terapii poznawczo-behawioralnej nie towarzyszyła jej od początku. Wprowadzona przez Aarona T. Becka w latach 70. ubiegłego wieku, w czasach dominacji podejścia psychodynamicznego, podejścia Rogersa lub behawioryzmu, nie od razu była zaakceptowana jako rokująca w próbie pomocy osobom cierpiącym na zaburzenia nastroju. Od czasu propozycji, początkowych badań randomizowanych nad jej skutecznością i publikacji w oryginale pierwszej edycji „Terapii poznawczej depresji” terapia poznawczo-behawioralna zyskała dziesiątki testów skuteczności i została dopasowana do całego spektrum innych zaburzeń psychicznych. Samo przypomnienie tej prawie pięćdziesięcioletniej historii CBT z perspektywy jej autorów jest argumentem na rzecz lektury drugiego, znacząco zmienionego oryginalnego – a pierwszego przełożonego na język polski – wydania „Terapii poznawczej depresji”, które ukazało się nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Jagiellońskiego w redakcji prof. dr hab. Wiesław Jerzy Cubały.

Książka odnosi się do jednego z najczęstszych i najbardziej upośledzających problemów psychicznych współczesności: depresji. Poznawcze podejście akcentuje jej zakorzenienie w nieadaptacyjnych schematach człowieka na temat jego samego, świata i przyszłości (tzw. triada depresyjna). Ta koncepcja stanowi odpowiedź na hipotezy psychodynamiczne, które widziały uwarunkowania depresji w zinternalizowanej złości skierowanej na siebie samego. Beck, który był wykształcony w nurcie psychodynamicznym właśnie, zauważał jednak, że w narracji osób cierpiących na depresję bardzo często w miejsce złości dominowały smutek i poczucie porażki. Badając uwarunkowania tych emocji, zaproponował wspomnianą depresyjną triadę przekonań. Samo podejście terapeutyczne skoncentrował na próbie identyfikacji i przekształcenia tych przekonań. Od tamtej wstępnej postaci do dziś podejście poznawczo-behawioralne wykształciło liczne metody pracy (dialog sokratejski, planowanie zmiany, dyskusja z myślami automatycznymi, identyfikowanie przekonań kluczowych). Wśród najistotniejszych rozwinięć CBT autorzy opracowania wskazują zastosowanie tej modalności do zaburzeń osobowości, badanie związku sytuacji pacjenta z aktywizacją jego przekonań, rozszerzenie pracy terapeutycznej na badanie dziecięcych uwarunkowań nieadaptacyjnych schematów poznawczych oraz analizę relacji pacjenta z terapeutą.

Terapia poznawcza depresji w kolejnych rozdziałach wprowadza wszystkie podstawowe koncepcje, modele i techniki pracy terapeutycznej. Opisuje wzorcowy wywiad terapeutyczny, wprowadzanie pacjenta do modelu poznawczego, stosowanie interwencji oraz schematy ich integrowania. Badacze omawiają także zastosowanie CBT w sytuacji zagrożenia suicydalnego, często towarzyszącego depresji, jak i w zapobieganiu nawrotom, bardzo częstemu powikłaniu zwłaszcza w cięższych przebiegach zaburzenia.

Zaletami książki są również: rozdział zawierający pogłębione studium przypadku, omówienie problematyki dopasowania CBT do różnych okoliczności prowadzenia oddziaływania, jak również katalog typowych problemów identyfikowanych w przebiegu stosowania CBT. Z punktu widzenia półwiecza stosowania i badania CBT istotne znaczenie ma także rozdział wieńczący tę pozycję, poświęcony skuteczności i trwałości efektów CBT. Ten fragment nie jest laurką na rzecz podejścia Becka, ale realistyczną syntezą klinicznych obserwacji. CBT okazuje się skuteczniejszy niż brak interwencji, ale w wielu wypadkach podobnie skuteczny jak terapia interpersonalna lub aktywizacja behawioralna. Niektóre badania pokazują porównywalną skuteczność do leczenia farmakologicznego, jednak część badań ujawnia bardziej złożony obraz takiego porównania. Leki często raczej minimalizują objawy, niż uzdrawiają powód ich powstawania, zaś CBT miewa lepszą trwałość efektu (np. mniejszą nawracalność objawów u pacjentów). W tym omówieniu znajdziemy też doniesienia mniej znane, ale doniosłe, np. że jednoczesna farmakoterapia i CBT dają gorsze rezultaty względem CBT bez farmakoterapii. Rozdział ten pokazuje swoiste warunki brzegowe leczenia np. w wypadku zaburzeń osobowości, gdzie farmakoterapia może działać lepiej niż CBT.

„Terapia poznawcza depresji” to pozycja, której nie wypada nie znać zwłaszcza praktykom pomocy psychologicznej. Może być dobrym studium ewolucji szkoły naukowej i podejścia klinicznego, które to studium powinno kształtować dyskusje w zakresie krytycznej analizy metodologii nauki w psychiatrii i psychologii. Jest też swoistym zapisem relacji ludzkich. Tego jak z inspiracji jednej osoby wyrósł dominujący nurt terapeutyczny, dzięki zbiorowemu wysiłkowi wielu badaczy i praktyków, którzy dostrzegli w tej inspiracji nadzieję dla cierpiących psychicznie osób.

LITERATURA:

Cuijpers P., Miguel C., Harrer M., Plessen C.Y., Ciharova M., Ebert D.,  Karyotaki E.: „Cognitive behavior therapy vs. control conditions, other psychotherapies, pharmacotherapies and combined treatment for depression: a comprehensive meta-analysis including 409 trials with 52,702 patients”. „World Psychiatry” 2023 , volum 22. issue 1. doi.org/10.1002/wps.21069.

Aaron T. Beck, A. John Rush, Brian F. Shaw, Gary Emery, Robert J. DeRubeis, Steven D. Hollon: „Terapia poznawcza depresji”. Przeł. Juliusz Okuniewski. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kraków 2026 [seria: Psychiatria i Psychoterapia].