ISSN 2658-1086
Wydanie bieżące

1 sierpnia 15-16 (447-448) / 2022

Przemysław Pieniążek,

ELEGANCKIE KOMPENDIUM (ADAM RUSEK: 'KOMIKS POLSKI. OD ŁAPIGROSZA DO FUNKY KOVALA. HISTORIA POLSKIEGO KOMIKSU DO ROKU 1989')

A A A
Ukazujący się pod szyldem Huty 19, liczący 680 stron album „Komiks polski. Od Łapigrosza do Funky Kovala. Historia polskiego komiksu do roku 1989” to kolejna nietuzinkowa książka w dorobku Adama Ruska. Autor tomu „Tarzan, Matołek i inni. Cykliczne historyjki obrazkowe w Polsce w latach 1919-1939” przedstawia w porządku chronologicznym dzieje rodzimych (szeroko rozumianych) opowieści graficznych. Wyjaśniając przyczyny wizualnej, tematycznej oraz wydawniczej ewolucji gatunku, badacz w pierwszym rozdziale rzeczonej książki koncentruje się na propozycjach prasowych z lat 1859-1918 (drukowanych między innymi na łamach „Kłosów” i „Tygodnika Ilustrowanego”), w tym na przywołanym w tytule „Łapigroszu: Szkicach obyczajowych”, czyli XIX-wiecznych litografiach Artura Bartelsa.

W kolejnym rozdziale autor „Leksykonu polskich bohaterów i serii komiksowych” uważnie przygląda się historiom obrazkowym doby II Rzeczypospolitej (1919-1939). Wspomnienie drukowanego na łamach „Szczutka” cyklu „Ogniem i mieczem, czyli przygody szalonego Grzesia – powieść współczesna” Kamila Mackiewicza oraz Burego Jana (czyli Stanisława Wasylewskiego), opowieść o „Dziejach Hanysa Kocyndra” (tworzonych przez Stanisława „Karlika” Ligonia), kilka słów „O żywocie Moryca Konto – rapsodach frywolnych” rysowanych przez Stanisława Dobrzyńskiego czy fragment poświęcony „Przygodom Bezrobotnego Froncka” (uwiecznionych na łamach katowickiej popołudniówki „7 Groszy” przez Franciszka Struzika) idzie tutaj w parze z rekonstrukcją propozycji wydawniczych kierowanych do młodszych czytelników (vide: „Grześ”, „Ucieszne Obrazki”, „Moja Gazetka”, „Przygoda”).

Rusek w tej części monografii porusza także wątek przedruków zagranicznych komiksów, naświetlając przy tym temat propagandy oraz reklamy obecnej w rodzimych historyjkach obrazkowych. Podobnie jak w pozostałych rozdziałach omawianej książki, autor w klarowny sposób omawia w osobnych podrozdziałach ofertę tytułów prasowych, pism obrazkowych, wydawnictw zeszytowych oraz albumowych kierowanych do odbiorców w różnym wieku.

Refleksja na temat opowieści obrazkowych z czasów II wojny światowej (1939-1945) stanowi osnowę trzeciego rozdziału rzeczonego tomu, w którym autor charakteryzuje utwory ukazujące się zarówno w kraju, jak i na wychodźstwie. W tym drugim przypadku badacz zwraca uwagę na serię „Przygody Walentego Pompki” (efekt współpracy Mariana Walentynowicza i Ryszarda Kiersnowskiego ukrywającego się pod pseudonimem Ryszard Pobóg), ukazującą się na łamach tygodnika „Odsiecz – Polska Walcząca w Ameryce” wydawanego przez Polską Misję Wojskową w Kanadzie. W kolejnym rozdziale autor koncentruje się na dekadzie 1945-1955, opowiadając o roli komiksu w nowej rzeczywistości społeczno-politycznej. Periodyki dla uczniów szkół podstawowych, seriale interwencyjne, ilustrowane opowiadania, geneza „Nowego Świata Przygód” oraz „Świata Młodych”: to tylko niektóre z wątków omawianych przez Ruska w tym segmencie monografii.

Natomiast rozdział piąty (cezura czasowa to lata 1956-1967) poświęcony został kwestii odbudowy polskiego rynku komiksowego po tym, jak socrealizm znalazł się już w odwrocie i zelżała cenzura. Oferta takich periodyków jak „Przygoda” i „Na Przełaj”, działalność Wydawnictwa Harcerskiego (wydającego albumowe wersje przygód „Tytusa, Romka i A’Tomka” Henryka Jerzego Chmielewskiego debiutujące na łamach „Świata Młodych”) czy przebogaty wybór opowieści graficznych (narracje historyczne, awanturnicze, sportowe, fantastycznonaukowe, szpiegowskie plus opowiastki o kowbojach i Indianach czy utwory satyryczne i parodie) drukowanych w prasie dla dorosłych stanowią istotną część tego segmentu. Ale miłośnicy twórczości Bohdana Butenki, „ojca” Gapiszona czy współtwórcy (razem z Krystyną Boglar) przygód Gucia i Cezara, także znajdą tu coś dla siebie.

Wraz z rozdziałem szóstym wkraczamy w złoty wiek (1968-1981): w tej części autor bierze na analityczny warsztat między innymi „oficjalny underground”, czyli komiksy ukazujące się w „Szpilkach”, gruntownie przedstawia zawartość magazynu opowieści obrazkowych „Relax” oraz przypomina o komiksach ukazujących się w piśmie „Alfa”. Periodyki Naszej Księgarni, nowa oferta „Świata Młodych”, do dziś cieszące się zainteresowaniem czytelników serie dokumentujące przygody kapitana MO Jana Żbika oraz kapitana Hansa Klossa, jak również omówienie „Podziemnego frontu”, „Pilota śmigłowca”, „Przygód pancernych i psa Szarika”, „Legendarnej historii Polski” czy „Janosika” to kluczowe wątki tej części książki. Także w tym miejscu znajdziemy sporo istotnych informacji na temat prac Tadeusza Baranowskiego, Krystyny Wójcik, Janusza Christy, Jerzego Wróblewskiego i Szarloty Pawel.

W ostatnim rozdziale, poświęconym rodzimej ofercie wydawniczej z lat 1982-1989, autor podejmuje między innymi wątek komiksów ukazujących się w czasopiśmie „Fantastyka”, ale pisze również o popularnej serii „Według Ericha von Dänikena” (tria Arnold Mostowicz/Alfred Górny/Bogusław Polch), tytułach będących owocem współpracy Wróblewskiego ze Stefanem Weinfeldem („Figurki z Tilos”, „Hernán Cortés i podbój Meksyku”, „Sam w afrykańskim buszu: o Antonim Rehmanie”), „Tajfunie” Tadeusza Raczkiewicza, „Solidarności – 500 pierwszych dniach” zespołu „4R” oraz o uwiecznionych w tytule niniejszej monografii perypetiach Funky’ego Kovala tercetu Jacek Rodek/Maciej Parowski/Bogusław Polch.

Biogramy wybranych artystów, potężna bibliografia, obszerne indeksy komiksów, postaci oraz nazwisk dopełniają merytoryczny aspekt tomu okraszonego fantastycznym materiałem ilustracyjnym wybranym przez Dariusza Rzontkowskiego: scenarzystę komiksowego, wydawcę książki oraz Partner i Executive Creative Director Agencji Huta 19. W tym miejscu należy podkreślić, że na potrzeby recenzowanego woluminu (projekt edytorski przygotowany przez designera Rodriga Miguela Serrę) zrekonstruowano i poddano obróbce graficznej ponad 1200 skanów, w tym – także niepublikowanych dotąd – zdjęć oraz najróżniejszych reprodukcji (wyimki z gazet, pojedyncze ilustracje, oryginalne plansze, okładki samoistnych wydawnictw).

Imponujący formą, gabarytami oraz onieśmielający okładkową ceną (499 zł) album – z kapitalną okładką autorstwa Jerzego Ozgi – jest publikacją skierowaną do szerokiego kręgu odbiorców: zarówno starych wyjadaczy i znawców tematu, jak i dla osób pragnących lepiej poznać arcyciekawą przeszłość i ewolucję polskiego komiksu. Polecam!
Adam Rusek: „Komiks polski. Od Łapigrosza do Funky Kovala. Historia polskiego komiksu do roku 1989”. Huta 19. Warszawa 2022.